جزوه دانش خانواده
دانش خانواده و جمعیت
The Knowledge of Family & Population
مدرس
محمد سامع سردرودی
فصل اول: کلیاتی درباره خانواده
تعریف خانواده:خانواده یک واحد زیستی است که تشکیل آن مبتنی بر پیوندهای زناشویی است، و شامل کسانی میشودکه براساس پیوندهای زناشویی و ازدواج دارای روابط سببی ویا نسبی و یا اشکال دیگرند؛ به عبارت دیگر اعضای خانواده کسانیاند که با یکدیگر خویشاوند محسوب اند.
تعریف خانواده از نظر راجرز:خانواده نظام نیمه بسته ای است که نقش ارتباطات داخلی را ایفا میکند، و دارای اعضایی است که وضعیتها و مقامهای مختلفی را در خانواده و اجتماع احراز کرده و با توجه به محتوای وضعیتها، افکار و ارتباطات خویشاوندی که مورد تایید جامعهای است که خانواده جزء لاینفک آن است، ایفای نقش میکند.
تعریف خانواده ازنظرمٌرداک:خانواده یک گروه اجتماعی است که اعضای آن به وسیلهی دودمان، ازدواج یا فرزند خواندگی با یکدیگر پیوند برقرار میکنند و نیز کسانی که در زندگی با هم از تشریک مساعی در تامین درآمد، اقتصاد زندگی و نگهداری از فرزندان برخوردار هستند.
تعریف خانواده از روزنبام:خانواده ها دارای دو وجه مشترک هستند: 1. خانواده گروه کوچکی است که ویژگی اساسی و غیر قابل تفکیک آن، صمیمیت است. 2. اجتماعی کردن نسل آینده جزء بدیهی ترین، اساسی ترین و اصلی ترین وظایف خانواده است. فرایند اجتماعی کردن یعنی فرد عضوی موثر در جامعه میشود که این فرایند از زمان تولد شروع و تا آخر عمر به پایان میرسد.
خویشاوندی:خویشاوندی شبکه نسبتاً وسیعی از روابط افراد که ازطریق پیوندهای نسبی و یا سببی به هم پیوند خوردهاند؛ امروزه از اهمیت روابط خویشاوندی بالخصوص در محیطهای شهری کاسته شده است. تعریف خانوار: خانوار یک واحد آماری است و بیانگر ویژگیهای اقتصادی و اجتماعی را بیان میکند و مرکب از افرادی است که زیر یک سقف میخوابند، در یک کانون زندگی میکنند، دور میز عذا میخورند، مانند: سربازان یک پادگان – زندانیان – دانشجویان یک خوابگاه.
تفاوت خانواده و خانوار:
1- خانواده مفهومی جامعهشناختی ولی خانوار مفهومی جمعیتشناختی است.
2- در خانوار شرط خویشاوندی وجود ندارد ولی در خانواده خویشاوندی عنصر اساسی است.
3- یک فرد را به تنهایی می توان به عنوان خانوار مستقل در نظر گرفت ولی در خانواده نه.
4- هر خانواده میتواند خانوار باشد ولی هر خانوار الزاماً خانواده نمیتواند باشد.
انواع خانواده
انواع خانواده ازنظر ساخت:
1. خانواده هستهای:خانواده هستهای یا خانواده زن و شوهری؛ خانوادهای است مرکب از یک زن و یک مرد با تعداد فرزندان ازدواج نکرده. در خانواده هستهای حداکثر دو نسل وجود دارد. پس خانواده هستهای یعنی زن و شوهر و احیاناً فرزندان. خانواده هستهای پدیده ای شهری، متأخر و شایعترین شکل است.
2. خانواده گسترده:خانواده گسترده، خانوادهای است که از یک زن و مرد و فرزندان ازدواج کرده و نکردهی آنان، همسر و کودکان فرزندان ازدواج کرده و خویشاوندان و وابستگان دیگر تشکیل میشود و بیش از دو نسل میباشند. پس خانواده گسترده یعنی خانواده هستهای بعلاوة منسوبین نزدیک و مهم مانند پدر بزرگ، مادر بزرگ، نوه، نتیجه و غیره… . خانواده هستهای امروزه بیشتر در روستاها و در میان ایلات و عشایردیده می شود. انواع ساخت خانواده و ازدواج:
تک همسر:ازدواج یک مرد با یک زن در آن واحد. این نوع خانواده عرفاً ، شرعاً، قانوناً پذیرفته میشود؛ شایع ترین شکل خانواده بشری است.
چند همسر : الف) چندزنی:ازدواح همزمان یک مرد با چند زن (دربرخی ازکشورهای اسلامی دیده می شود. ( به شرط رعایت عدالت)
ب) چندشوهری:ازدواح همزمان یک زن با چند مرد (امروزه دربرخی قبایل هندی ودرتبتی دیده می شود)
پ)گروهی:امروزه منسوخ شده وبه گذشته های بس دورانسان برمیگردد، بیشترمواردمربوط به زمانی است که جامعه ازهم پاشیده بودونظام اجتماعی به همریخته بودواین دوره به دورانهای بس دورتاریخبرمیگردد.
انواع تیپهای خانواده:خانواده را از حیث روابط درونی و میزان استحکام آنها، می توان به انواع مختلف تقسیم کرد که مهم ترین آنها عبارتند از:
1.خانواده متلاشی:یعنی اینکه یک یا چندین تن از اعضای خانواده به علت شکستن واحد خانوادگی یا تجزیه برخی از نقشها از عهده انجام تکالیف ناشی از نقش خود آنطور که باید و شاید برنیامدهاند. مهم ترین انواع گسیختگی خانواده عبارتند از:
1. فسخ، جدایی، طلاق و ترک: یعنی تجزیه ناشی از تصمیم یکی از همسران بر جدایی است. 2.خانواده درون تهی که اعضای آن باهم زندگی میکنند ولی روابط و کنش متقابل با یکدیگر ندارند(طلاق روانی).
3. غیبت غیر ارادی یکی از دو همسر: مرگ، زندان، جنگ و یا به هر دلیل دیگر. 4.عدم موفقیت غیر ارادی: مثل بیماری روانی، جسمی و ..
2.خانواده متزلزل(خانواده نابسامان و نامتعادل)، ویژگیها: · خانواده، از هدف اصلی زندگی بازمانده و آرمانش را از دست داده است. · جایگاه و منزلت برخی اعضا، مشخص نبوده یا حفظ نگردیده است. · فردای روشن و امید به زندگی وجود ندارد. · مدیریت تجزیه شده و تصمیم گیری در آن به غایت دشوار است. · جاذبیت زندگی به میزان قابل ملاحظهای کاهش یافته و انگیزه چندانی برای پایبندی اعضای آن به میثاق زندگی وجود ندارد. · مسئولیت پذیری ازتوزیع عادلانه ای برخوردار نیست و در قبال ایفای وظایف، برخورد مشوقانه صورت نمیگیرد. · مشکلات و مسائل جزئی به سادگی به بحران یا تشنج تبدیل میشود. · انتقادهای اعضاء از یکدیگر به شکلی مستقیم، مستمر و غیر منصفانه صورت میگیرد.
3.خانواده متعادل(خانواده بهنجار)، ویژگیها:
- هرفرد در موقعیت واقعی خویش قرار گرفته و از جانب دیگران نیز مورد حمایت و تایید واقع میگردد.
- عواطف، مسئولیتها و امتیازات به طور عادلانه میان افراد توزیع میشود.
- امنیت و جذابیت کافی برای افراد وجود داشته و چیزی بر دلبستگی به خانواده، ترجیح داده نمیشود.
- مدیریت متکی بر روابط انسانی و برخوردار از مشورت و هماهنگی با افراد، اعمال میشود.
- رویکرد مثبت به انسان، زندگی، نقشها و آینده وجود دارد.
- انتقادها، به شیوهای غیر مستقیم، موردی، فردی و منصفانه انجام میگیرد.
- مشکلات از افراد تفکیک شده به جای حمله به فرد، تلاش برای بازشناسی مسئله و حل آن انجام میگیرد.
- تبادل عاطفی به شیوه های قلبی، کلامی و عملی انجام میگیرد.
4.خانواده متعالی ویژگیها: · نه تنها مشکلات مورد بررسی قرار میگیرد و تلاش برای حل آنها میشود (خانواده متعادل) بلکه ظرفیتها و استعدادهای افراد تا مرز خودشکوفایی مورد استفاده قرار میگیرد. · توجه افراد غالبا معطوف به آینده است و در آینده زندگی میکنند. به هدفی نیاز دارند که توجهشان را به آینده معطوف سازد. · افراد از هویتی پر معنا، روشن و منسجم برخوردار هستند. · افراد نه تنها به رشد و پیشرفت خویش، بلکه به اعتلای جمعی اعضای خانواده میاندیشند و برای تحقق آن، طرح و اندیشه جدیدی ارائه میدهند. · کار و مسئولیت، به زندگی معنا و دوام میبخشد. · تعقیب هدف، هیچگاه پایان نمییابد، اگر هدفی را با یک کنار گذاشت، باید بی درنگ انگیزه نوینی آفرید. · تلاش افراد معطوف به دستیابی به تجربه اوجاست. همکاری و اشتراک مساعی دیگران، تحقق این هدف را تسهیل مینماید. · تفسیر و تعبیر وقایع و رویدادهای زندگی خوشبینانه است. هرشکست، یک تجربه و فرصتی برای ارزیابی موقعیت در نیل به پیروزی تلقی میشود.
انواع خانواده ازنظر کارکرد:
خانواده جهت یابی:خانوادهای که کودک درآن به دنیا آمده و بزرگ میشود و شخصیت خودرا از آن کسب میکند.
خانواده فرزندیابی:خانوادهای که فرزندان یک خانواده آن را تشکیل میدهند و صاحب فرزندانی نیز میشوند.
خانواده بامحلقات:خانوادهای که از نظر اقتدار داخلی و اداره امور خانواده، اعضای این خانواده تابع خانواده اصلی یعنی هستهایاند.
خانواده ناقص:خانوادهای که به دلایل مختلف یکی از ارکان و عناصر اصلی خودرا یعنی پدر یا مرد – مادر یا زن و یا کودک را نداشته باشد. انواع خانواده ناقص:
الف) خانواده نخستین:یعنی خانواده زن و شوهری (بدون فرزند).
ب ) خانواده سومین:یعنی خانواده متشکل از زن و شوهری که فرزندانشان بزرگ شده و ترک خانواده پدر و مادر کرده و خود تشکیل خانواده دادهاند.
پ ) خانواده بیفرزند:یعنی خانوادهای که به دلایل مختلف صاحب فرزند نشدهاند.
ت ) خانواده گسسته:یعنی خانوادهای که به دلایل مختلف مانند مرگ، فاقد یکی از ارکان اصلی خانواده شدهاست. انواع دیگرخانواده:
خانواده ستاکی:نوعی از خانواده گسسته است که در آن یکی از پسران (معمولا فرزند ارشد) پس از ازدواج وارث امور خانواده پدری شده و والدین را نگهمیدارد و بقیه اعضای خانواده با تشکیل خانواده، خانواده پدری را ترک میکند.
خانواده زادروگا:گروه خانوادگی خاصی که اعضای آن مشترکاً به کارهای مختلفی مانند کشاورزی میپرداختند، باهم به صورت دستهجمعی غذا میخورند و اعضای آن برحسب جنس و سنخیت خود موقعیت خاصی را احراز میکردند.
انواع خانواده از نظر معیشت و نحوه زندگی:
خانواده عشایری. خانواده روستایی. خانواده شهری.
برخی از ویژگیهای خانوادههای عشایری و روستایی:
این نوع خانوادهها مبتنی بر پدرسالاریاند.
این نوع خانوادهها بیشتر گسترده اند.
ویژگیهای این نوع خانواده بیشتر تحت تأثیر روستا، طایفه و ایل خود هستند.
انواع خانواده از نظردوام:
1.خانواده بادوام. 2.خانواده کم دوام (خانواده ازهم گسسته و یا ناقص).
اشکال دیگری از خانواده:
الف) مادر مرکز:دربرابر خانواده پدر مرکز، خانوادهای است که درآن زن و مادر از اهمیت بیشتری برخوردار است، دراین نوع خانوادهها، زنان تصمیمات مهم را اتخاذ میکنند، زنان بدلیل کارآیی و لیاقتی که دارند در رأس خانواده قرار میگیرند؛ در این نوع خانواده منزلت زن برعکس خانواده مادر سالار، انتسابی نیست بلکه مبتنی بر لیاقت و کارآیی زن است.
ب ) خانوادههای فرزند مرکز:خانوادههایی که درآن تعداد فرزندان اندک است ولی هزینههای آنها بسیار بالا است و کار اقتصادی آنان در خانه نادرست است؛ و لیکن علیرغم این شرایط، فرزندان دراین نوع خانوادهها ارزش محوری دارندو در تصمیم گیری های خانواده موثرتر اند. انواع خانواده از نظر توزیع قدرت: 1. پدر سالار 2. مادر سالار 3 . فرزند سالار دگرگونی در ساخت خانوادهها: - درسالهای اخیر ساختار خانوادهها دگرگون شده است این دگرگونی ناشی از عوامل زیر میباشد:
- بعد خانواده (تعداد اعضای خانواده) اندک شده است، بعد خانوداه به 2 ، 3 یا 4 عضو محدود شده است، درحالی که در سالهای گذشته بعد خانواده به مراتب بیش از اینها بودهاست.
- نقشهای مردان، زنان و حتی کودکان در خانوادهها دگرگون شده است.
- دگرگون شدن برداشتها و باورهای مربوط به طلاق.
- بالا رفتن سطح آموزش که زمینهرا برای ارتقاء موقعیت و منزلت برخی اعضای خانوادهها فراهمکرده و همچنین تحصیلات در مسائل دیگر خانواده مانند تعداد فرزندان مؤثر افتادهاست؛ مثلاً خانوادههای تحصیل کرده دارای فرزندان کمتری هستند.
فصل دوم: تشکیل خانواده
ازدواج
تعریف ازدواج:ازدواج یعنی وصلت دو فرد از دو جنس مخالف، ازدواج متضمن حقوق و تعهداتی است که قانون و یا عرف و یا شرع مشخص میکند، این پیوند را معمولاً مقدس میشمارند.
ازدواج امری است که در جوامع بشری دیده شده و میشود ولی شیوهها، رسوم و قواعد و تشریفات آن و همچنین اهمیت آن از جامعهای به جامعهای دیگر فرق میکند.
نظریه لوی اشتراوس (Claude Lévi-Strauss)(1908-2012)
به نظر لوی اشتراوس (مردم شناس فرانسوی) ازدواج الگوی ابتدایی مبادله به شمار میرود و نشانگر برخوردی دراماتیک بین فرهنگ و طبیعت و یا جامعه و کششهای جنسی است، یعنی فرهنگ میخواهد به رفتارهای غریزی انسان نظم بخشد اما موجودات طبیعی میخواهند بدون هرگونه فشاری به ارضای نیازهای غریزی خود بپردازند. ازدواج مظهر برخورد فرهنگ و طبیعت است و جامعه میکوشد تا روابط غریزی را مهار کرده و آن را انسانی کند.
نظریه رالف لینتون(Ralph Linton) (1893 - 1953)
به نظررالف لینتون (انسان شناس آمریکایی) در مناطق زیادی ازدواج با دلدادگی و عشق و عاشقی ارتباط دارد اما در بسیاری از ازدواجها بُعد خرید کردن نیز دیده میشود، یعنی در ازاء گرفتن عروس و محروم کردن خانواده آن از خدمات وی خانواده داماد بایستی غرامتی بپردازد.
نظریه مالینوفیسکی Bronislaw Malinowski))1884 – 1942) )
به نظر مالینوفسکی ازدواج قراردادی است که باعث میگردد پدر شرعی کودکان مشخص شود.
عناصر اصلی ازدواج:
- هر ازدواج و رابطه زناشویی مستلزم امکان استقرار روابط جنسی است.
- ازدواج متضمن امکان ایجاد روابط جنسی بین دو جنس مخالف است.
- ازدواج مستلزم تصویب و طی تشریفات و مراسم خاصی است.
- ازدواج در بسیاری از جوامع بشری دارای تقدس خاصی است.
- در برخی از جوامع بویژه در جوامع ابتدایی، ازدواج بدون فرزند رسمیت نمییابد و اگر خانواده بی فرزند بماند نوعی خاص از طلاق رخداده شده فرض میشود. اهداف ازدواج: 1. در بسیاری از جوامع بشری، ازدواج یک امری مقدس شمرده میشود. 2. ارضای غریزه جنسی. 3. بقای نسل و تولید مثل. 4. افزایش جمعیت. 4. تلاش برای افزایش همبستگیهای قبیلهای، قومی و گروهی بین مردم.
اهداف تشکیل خانواده: - تحقق جامعه سالم - تداوم نسل - تامین نیازهای اساسی - تربیت اجتماعی نسل - حراست ایمان - رشد و بالندگی
علل و انگیزههای ازدواج: نظریه مولرلیر (جامعه شناس آلمانی): به باور مولیرلیر علاوه بر غریزه جنسی سه عامل علت اصلی میل به ازدواج است: عشق، میل به داشتن فرزند، نیازهای ابتدایی.
عشق و ازدواج: عشق عبارت است از عاطفه، احساس، هیجان و واکنش احساسی مرکب از یک عده تغییرات فیزیولوژیک روحی و روانی که احساس غالب آن محبت است و هدفش بستگی به یک شخص دیگر و احساس خوشی و آسایش خاطر از اوست.
امروزه درست است که بسیاری از مردان و زنان عشق را پایه زندگی میدانند امّا حضور عشق در زندگی امروزی به دلایل مختلف کم شدهاست، یکی از علل آن اشتغال مردان برای تأمین نیازهای زندگی مشترکشان است. در کل دلبستگی بین مردان و زنان در جوامع سنتی بیشتر بوده است.
انواع ازدواج
الف) انواع ازدواج از نظر دایره همسر گزینی: ازدواج درونگروهی. ازدواج برون گروهی.
ب) انواع ازدواج از نظر تعداد همسر:ازدواج با یک همسر (تک همسر). ازدواج با چند همسر.
پ) انواع ازدواج از نظر رابطه زن و شوهر:ازدواج دائم عقدی (با مدت نامعلوم). ازدواج موقت یاصیغهای (با مدت زمان معلوم و مشخص).
ت) انواع ازدوج از نظر ترتیب و نوبت ازدواج:ازدواج اول (ازدواج بار اول). ازدواج مجدد(ازدواج بار دوم یا …).
کارکردهای ازدواج:
1. ازدواج نه تنها یک مرد و یک زن را به هم پیوند میدهد، بلکه سبب پیوستگی گروههای مختلف نیز میشود.
2. ازدواج باعث میگردد رابطه بین زن و مرد مشروع گردد و فرزندان آنها نیز مشروع قلمداد شوند. 3.ازدواج باعث میگردد همکاریهای مشترک و اقتصادی و زمینههای دیگر بین مردان و زنان، سازمان گیرد.
4. ازدواج، خانوادهها و گروههای خویشاوندی را پدید آورده و آنها را به یکدیگر پیوند میدهد. مهمترین عوامل ازدواج: 1.ارضای نیازهای جنسی و غریزی. 2. بقای نسل. 3. عامل اجتماعی یعنی نظاممند، قانونمند و کنترل غریزه جنسی انسان. 4. عامل اقتصادی یعنی فراهم کردن زمینههای همکاری بین اعضای خانواده. 5. عامل روانی: ازدواج زمینه را برای امنیت خاطر افراد فراهم میکند و زمینه ساز آرامش و تعادل ساز روحی و روانی افراد است،
اهمیت و ضرورت ازدواج و تشکیل خانواده از نظر اسلام
محبوب ترین بنا:تشکیل خانواده در اسلام عزیز و گرامی شمرده شده است؛ پیامبر اسلام (ص) در این زمینه میفرمایند: «نزد خدا هیچ بنایی محبوب تر از خانهای نیست که ازطریق ازدواج آباد گردد».
پاک دامنی:ازدواج از نظر اسلام وسیلهای برای پاکدامنی و پاک زیستن است. پیامبر اسلام (ص)خطاب به زیدابن حارثه فرمودند: «ازدواج کن تا پاکدامن باشی».
عامل تکمیل دین:ازدواج وسیلهای برای حفظ و تکمیل دین است؛ پیامبر اسلام در این زمینه میفرمایند: «هرکس ازدواج کندنیمی ازدینش رابازیافتهاست».
ازدیاد نسل:پیامبراسلام(ص)دراین زمینه میفرمایند:«ازدواج کنید،زیرامن به زیادتی شمانسبت به امتهای دیگردرقیامت مباهات میکنم».
ازدیاد مسلمانان:پیامبراسلام (ص) دراین زمینه میفرمایند:«چه مانعی داردکه مؤمن زنی باکدامن گیردتاخداوندفرزندی نصیبش کندکه باکلمه لااله الاالله زمینراگرانبارکند»
ازدیاد روزی : پیامبراسلام (ص)دراین زمینه میفرمایند: «روزی را بوسیله زن گرفتن زیاد کنید».
نشانه پیروی از سنت پیامبر اکرم (ص):حضرت علی علیه السلام فرمودند: «ازدواج کنید، ازدواج سنت پیامبر (ص) است». همچنین آن جناب فرمودهاند، پیامبراکرم (ص) میفرمود:«هر که می خواهد از سنت من پیروی کند، بداند که ازدواج سنت من است».
نشانه پیروی از سنت پیامبران علیهم السلام:امام رضا(ع)فرمودند: «سه چیزازسنتهای پیامبران است: استعمال عطر،ازاله موهای زایدوازدواج کردن».
موجب جلب رضایت الهی:پیامبراسلام (ص)فرمودند: «هیچ چیزنزدخداوندمحبوب ترازاین نیست که خانه ای دراسلام به وسیله ازدواج آبادگردد».
موجب کسب طهارت معنوی:پیامبراسلام (ص)فرمودند: «هرکس میخواهدخداراپاک وپاکیزه ملاقات کندبایدهنگام مرگ متاهل باشد».
بهترین بهره وسود:امام رضا(ع) فرمودند: «پس ازایمان به خدا،هیچ انسانی بهرهای بهترازهمسری مسلمان به دست نیاوردهاست».
گشودن درهای رحمت الهی:پیامبراسلام (ص)فرمودند: «درهای رحمت آسمان درچهارموقع گشوده میشود: 1. هنگام باریدن باران. 2. وقتی که فرزندی (ازسرمهر) به صورت پدرش بنگرد.
3. زمانی که درخانه کعبه گشوده میگردد. 4.دروقت اجرای عقدنکاح.
شیوههای همسرگزینی
1. انتخاب همسر براساس صلاحدید والدین و خانواده:روشی سنتی است، امروزه بیشتر در روستاها و درمیان ایلات و عشایر، درشهرهای سنتی، دینی و مذهبی و در میان خانوادههای مذهبی و سنتی بیشتر دیده میشود. 2.انتخاب همسر براساس عشق و علاقه، دوستی:این روش درمقایسه با روش اول متأخر است و بیشتر در شهرها دیده میشود و در مقایسه با روش اول بیشتر پدیده غربی است تا شرقی.
هرکدام از روشهای ذکرشده برای خود معایب و محسناتی دارند؛ لذا پیشنهاد میگردد (مطالعات صورتگرفته نیز آن را تأیید کردهاند): اگر خانواده براساس اصل همسانگزینی تشکیل گردد از استحکام بیشتری برخوردار خواهد شد.اصل همسان گزینی یعنی انتخاب همسر براساس مشابهت درزمینههای مختلف مانند زمینههای طبقاتی، سنی، نژادی، قومی، دینی و مذهبی، تحصیلاتی، علایق و سلایق، زیباییهای ظاهری و غیره. ناهمسان گزینی و مشکلات ناشی از آن 1. ناهمسانگزینی اقتصادی، اجتماعی و تحصیلاتی که باعث میگردد یکی از طرفین خودرا برتر و طرف دیگر را پست تر بهنگارد، زمینهرا برای تنشهای مختلف در خانواده فراهم ميکند. 2. ناهمسانگزینی دینی و مذهبی زمینه را برای بگومگوهای دایمی در خانواده فراهم میکند. 3. ناهمگونیهای اخلاقی و شخصیتی باعث میگردد همسران با یکدیگر ناسازگار شوند.
برخى از مهمترين ارزشهاى اسلامى در انتخاب همسر
اصالت خانوادگى:يكى از معيارهاى اسلامى براى انتخاب همسر توجه به اصالت خانوادگى فرد است. اگر فردى اصالت خانوادگى نداشته باشد، بر پايه تقوا و اخلاق و دين تربيت نشده باشد، به طور قطع، ستونى لرزان و سست براى بر پا كردن خيمه خانواده خواهد بود. پيامبر اكرم (ص) در اين باره فرمودند: اى مردم، از گياهان سبز و خرمى كه در مزبله رشد كردهاند بپرهيزيد! گفتند: اى رسول خدا، منظور از اين جمله چيست؟ در پاسخ فرمود: دختر زيبايى كه در خانوادهاى بد رشدكرده باشد. در روايت ديگرى، از رسول اكرم (ص) نقل شده است كه فرمودهاند: فرزندان انسان از نظر ويژگىهاى جسمى و روحى، بيشتر به برادران زن او شباهت پيدا مىكنند.
از اين گونه روايات مىتوان دريافت كه اصالت و شرافت خانوادگى همسر، بسيار مهم است. تذكر اين نكته لازم است كه اصالت خانوادگى همسر، يكى از شرايط است و نه تنها شرط. چه بسا افرادى كه داراى خانوادهاى اصيل و باتقوا و باشرافت هستند، اما خود آنان از آن تقوا و شرافت و اصالت بهرهاى نبردهاند.
پارسايى و ديندارى:يكى ديگر از مهمترين شرايط همسر خوب از نگاه اسلام، «تقوا و تديّن» اوست. البته تقوا درجات بسيار دارد. كمترين درجه آن، كه ناديده گرفتنش در امر انتخاب همسر آفات و آسيبهاى فراوانى را در پى خواهد داشت، انجام واجبات و ترك محرمات است. مردى به محضر امام حسن (ع) آمد و عرض كرد دخترى دارم و زمان ازدواجش فرا رسيده است، او را به چه كسى بدهم؟ امام فرمود: به مرد پارسايى او را بده؛ زيرا اگر او را دوست داشته باشد، عزيزش مىدارد و اگر او را خوش ندارد، به او ظلم نخواهد كرد. امام صادق (ع) مىفرمايد:اگر كسى به دليل زيبايى يا ثروت با يك زن ازدواج كند، خداوند او را به همانها واگذار مىكند؛ اما اگر معيار او در انتخاب همسرش، دين او باشد، خداوند زيبايى و ثروت را نيز به او عطا مىكند.
آرستگىبه فضايل اخلاقى:يكى ديگر از شرايط همسر خوب، خوشاخلاق بودن است. همسر خوب، كسى است كه آراسته به فضايل اخلاقى باشد و در حد توان خود در صدد دورى از رذايل و زشتىهاى اخلاقى باشد. كسى در نامهاى از امام رضا (ع) پرسيد: يكى از اقوام من به خواستگارى دخترم آمده است، اما قدرى بداخلاق است. امام رضا (ع) در پاسخ او نوشت: اگر بد اخلاق است، دختر خود را به او نده. در روايت ديگرى از ايشان نقل شده است كه مىفرمايد: دختر خود را هرگز به شرابخوار ندهيد؛ وگرنه مانند اين است كه او را به سوى زنا سوق داده باشيد. معیارهای همسرگزینی 1- معیارهای اخلاقی و دینی:پیامبر اسلام (ص) دراین زمینه میفرمایند:«همیشه در ازدواج همسری با ایمان انتخاب کنید». بررسی روایات و احادیث دینی نیز مؤید این نکته است که تنها ملاکی که بطور مطلق و درهمه موارد به آن تأکید شدهاست، ملاک دین و ایمان است که این امر این موضوع را نشان میدهد که دین و دینباوری نوعی عامل تضمین کننده دوام و بقاء و تفاهم زندگی مشترک است.
2- معیارهای مادی و اقتصادی:این معیار یکی از معیارهای مهمی است که در انتخاب همسر و ارزیابی طرف مقابل مورد توجه قرار میگیرد. توصیه شدهاست که در همان آغاز زندگی مشترک، مردان از بنیه مالی قوی برخوردار باشند تا خانواده تشکیل شده از ایمنی بیشتری برخوردار شوند، اما انتخاب همسر صرفاً براساس معیارهای اقتصادی نادرست بهنظر میرسد. پیامبر اسلام (ص) در این زمینه میفرمایند:«هرکس تنها بهمنظور مال، زنیرا به همسری انتخاب کند، خداوند اورا به همان مال وامیگذارد».
3- معیارهای روانشناختی:معیارهای روانشناختی مانند تیپ شخصیتی خاص، درون گرا یا بیرون گرا وصفات شخصیتی خاص مانند متانت، وقار و رویکردهای شخصیتی خاص مانند: مثبت گرابودن، واقع گرابودن را شامل می شود.
شاخصهای همسر مناسب:
تدّین (مطالعات نشان میدهد پایبندی به خانواده و همسر در میان متدینها بیشتر است).
مشابهت از نظر فرهنگی، آداب و روسوم، سنتها و غیره.
داشتن تمکن مالی مناسب و متناسب با یکدیگر.
تناسب جسمی، قیافهای، قدّی و اندامی.
از نظر تحصیلات مشابه بودن.
داشتن وحدت نظر در انتخاب محل سکونت. شرایط لازم برای ازدواج و تشکیل خانواده:
رشد جسمی:یعنی داشتن بلوغ جسمانی هم برای دختر و هم برای پسر.
رشد عقلی:یعنی مجموعه فعالیتهای فرد که کمک میکند وی بتواند موضوعات مختلف را درک کند، پیش بینی کند، برنامه ریزی کند و …فردی که از رشد عقلی برخوردار است بایستی ویژگیهای زیر را داشته باشد: داشتن هدف در زندگی. توانایی درک و فهم مسائل. شناخت خود و محیط. مسئولیت پذیری. تبعیت از عقل. موضع گیری صحیح.
رشد عاطفی:کسانیکه خصوصیت زیر را دارند از رشد عقلی مناسبب برخوردارند.داشتن احساسات و عواطف. ابراز مهر و محبت به دیگران بخصوص همسر. توانایی رشد دادن به احساسات و عواطف. رشد اجتماعی :کسانیکه از رشد اجتماعی برخوردارند دارای ویژگیهای زیر میباشند: درگیر شدن در فعالیتهای مختلف زندگی. انجام وظایف و مسئولیتهای خویش. توانایی ارتباط با دیگران. مسئولیت پذیری. سازگاری با دیگران. رشد اخلاقی:پایبند به اصول و مبانی اخلاقی، دوستی، گذشت، فداکاری.
مراحل آشنایی پیشاز ازدواج
مرحله اول:دراین دوره لازم است فرد اطلاعات مختلفیرا درزمینههای مربوط به حقوق خانوادگی، بایدها و نبایدها، وظایف خود نسبت به همسر و غیره کسب کند.
مرحله دوم:تعیین معیار: تعیین معیار یعنی مشخص کردن معیارهای مورد نظر برای انتخاب همسر؛ معیارهایی مانند تدیّن، سطح تحصیلات، خویشاوندی یا غیر خویشاوندی بودن، خلق و خوی، اندام و ظاهر جسمانی، سن و سال و غیره.
مرحله سوم:داشتن شرایط لازم: لازم است فردی که قصد تشکیل خانواده دارد به بلوغ جسمی، روحی و روانی، فکری و عاطفی برسد تا بتواند خانوادهای را سرپرستی کند و همچنین برای پسران خدمت نظام وظیفه (و یا معافیت) و اشتغال از شرایط دیگر لازم برای تشکیل خانواده است.
مرحله چهارم:شناسایی ابتدایی: دراین مرحله کسانیکه قصد همسرگزینی دارند، همسر آینده خودرا بایستی شناسایی کنند؛ شناسایی میتواند از طریق مشاهده، زیر نظر گرفتن و غیره باشد.
مرحله پنجم:هماهنگی با اولیا: در این مرحله موضوع به اطلاع اولیا رسانده میشود و از آنها نظرخواهی میگردد، توصیه شدهاست که اگر والدین بر نظر و حرف خود مصرّ باشند فرزندان دراین خصوص تابع نظر والدین باشند.
مرحله ششم:نگارش دریافتها : دراین مرحله همه دریافتها از همسر آتی لازم است نوشتهشود، دریافتهاییکه برگرفته از مشاهدات عینی، شنیداری، مطالعاتی و غیره است.
مرحله هفتم:خواستگاری : در این مرحله لازم است خانواده پسر به دیدار خانواده دختر رفته و موضوع تقاضای خویش را با آنها طرح کند تا آنان اعلام نظر کنند؛ خواستگاری بایستی براساس عرف و سنت صورت گیرد و طفره رفتن از آن نادرست به نظر میرسد.
مرحله هشتم:گفتگوی مستقیم دختر و پسر : در این مرحله لازم است دختر و پسر به گفتگوهای مستقیم بپردازند تا آنها آشناییهای خودرا از یکدیگر کامل کنند، دراین مرحله آنها میتوانند درزمینههایی مانند تحصیلات و مهارتها، عقاید دینی و مذهبی، دیدگاهها، خصوصیات ناگفته، ویژگیهای پنهان و غیره گفتگو کنند.
مرحله نهم:دیدار : در این مرحله دختر و پسری که قصد ازدواج با یکدیگر دارند مجازهستند تا به خصوصیات ظاهری یکدیگر اعماز اندام، رنگ پوست و مو، صورت و سایر قسمتهای مشابه بدن با دقت نگاه کنند تا مشکلی برای آینده ازاین طریق باقینماند.
مرحله دهم:آزمایشهای پزشکی. مرحله یازدهم:اعلام نظر قطعی مبنی بر ازدواج و یا برعکس آن.
مرحله دوازده:آموزش مسائل زناشویی : در این مرحله علاوه بر آموزشهای مسائل زناشویی بایستی درزمینههایی مانند اخلاق خانوادگی، احکام فقهی و حقوقی، توصیههای روانی و جنسی و غیره دختران و پسران آموزشهای لازم را ببینند.
فاصله عقد و عروسی: توصیه شده است که فاصله زمانی میان عقد و عروسی کوتاهتر باشد بنحوی که در سنت حضرت امام علی (ع) آمده است که آن حضرت پس از 2 ماه از عقد همسر خویش(حضرت فاطمه زهرا«س») را طی مراسم عروسی به خانه خود برده و زندگی مشترک خودرا آغاز کردند. طولانی شدن فاصله عقد و عروسی میتواند عوارض داشته باشد؛ مانند امکان بروز برخی اختلافات، نگرانی و اضطراب دختر و خانواده وی، فروکش کردن برخی از احساسات و هیجانات و غیره.
ازدواج دانشجویی:نخستین جشن ازدواج دانشجویی در زمستان سال 1376 با ابتکار نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه شهید بهشتی و با شرکت 60 زوج از دانشجویان این دانشگاه برگزار شد. در سال 1379 نهاد مرکزی نمایندگان مقام معظم رهبری در دانشگاهها مسئولیت برگزاری این جشن ها را پذیرفت و ستادی را به همین منظور تشکیل داد.
اهداف ازدواج دانشجویی:. عمل به دستورات دینی. تلاش جهت الگوسازی در مراسم و جشن های ازدواج. تلطیف فضای سنگین سیاسی دانشگاه ها. اهتمام در جلب حمایت و مشارکت خیرین امر ازدواج دانشجویان. تغییر پارامتر دوستیابی به همسریابی در روابط دختر و پسرها در دانشگاهها. کمک به تحکیم کانون خانواده از طریق آموزش مسائل خانواده. اشاعه فرهنگ ساده زیستی و پرهیز از تجملگرایی. ایجاد فرهنگ اتحاد و وفاق و همدلی در میان آحاد جامعه. حذف مهریههای سنگین و غیر شرعی . پایین آوردن سن ازدواج در کشور. بالا بردن نرخ ازدواج در کشور .افزایش سطح کمی و کیفی ازدواج دانشجویی
موانع ازدواج (که از سوی جوانان مطرح است): •ترس از مشکلات و سختیهایی که ممکن است بعد از ازدواج پیش آید •نداشتن شغل •نبود امکان آشنایی با جنس مخالف در قبل از ازدواج •ناتوانی مالی والدین درتدارک ازدواج برای فرزندان •وابستگی شدید به خانواده •ترس ازمحدود شدن آزادی های فردی پس از ازدواج •محدود بودن دایره انتخاب همسر •وجود آداب و رسوم دست و پاگیر و بی فایده •عدم امکان تهیه مسکن مناسب •ترس از قطع رابطه با دوستان پس از ازدواج •ناتوانی فرد در برقراری ارتباط اجتماعی جنس مخالف •فراهم نبودن جهیزیه و وسایل زندگی •تحمیلی شدن مراسم مختلف مربوط به ازدواج •نبودن حس مسئولیتپذیری •نداشتن توانایی مالی کافی برای ازدواج •ترس از محدود شدن امکان پیشرفت و ترقی پس از ازدواج •آزاد نبودن در انتخاب همسر •پیدا نکردن فردی که به عنوان همسر دارای خصوصیات دلخواه باشد •فقدان عشق و علاقه لازم به شخص خاصی برای ازدواج •ارضاء نیاز جنسی خارج از چارچوب ازدواج •سخت گیر بودن در انتخاب همسر بی برنامه بودن در زندگی •بی علاقه بودن نسبت به بچه دار شدن •عدم بلوغ شخصیتی کافی در فرد •نداشتن اعتماد به جنس مخالف •ناتوانی والدین در راهنمایی برای ازدواج •اولویت دادن به تحصیل •وجود ملاکهای سخت گیرانه خانواده برای ازدواج •ترس از عدم موفقیت دربرقراری رابطه مناسب با خانواده همسر •ترس از تغییر شهر محل زندگی •نقص جسمانی وجود خواهر یا برادر بزرگتر که هنوز ازدواج نکرده است •ترس از ازدواج به دلیل تجربههای ناموفق دیگران •نداشتن ثبات شغلی •ترس از مخالفت همسر با اشتغال فرد •شرط دست و پاگیر خانواده دختر •نداشتن کارت پایان خدمت یا معافیت
طولانی بودن پروسه ازدواج:فرآیند ازدواج در کشور ما طولانی است. سنت ها وآداب و رسومی که خیلی از آنها از فرهنگ ها وکشورها و ملل خارجی به عاریه گرفته شده است باعث شدهاند این فرآیند طولانی و هزینه بر باشد. دراین میان بیتجربگی خانوادهها، ناهماهنگی تربیتی بین خانوادهها بروز بعضی از مشکلات و اختلاف سلیقه ها باعث بروز تشنجات و اخلافات در میان خانواده های عروس و داماد شده و در بعضی از مواقع این مسئله به طلاق میانجامد. در کنار این معضل صرف هزینههای گزاف نیز باعث میشود خانواده ها و جوانان جرات ورود به این فرآیند را از دست بدهند.
آفات ازدواج دیرهنگام:
الف) از جهت فیزیولوژی بدن:انسان در سن خاصی به آن مرحله از رشد فیزیکی می رسد که بدن او از لحاظ ارگانیک آماده ازدواج است، اما پس از سپری شدن این سن، شور و نشاط جوانی و به تبع آن، آمادگی نسبی فرد برای ازدواج به تحلیل میرود. گذشته از اینها کهولت سن چه برای زن و چه برای مرد تغییرات ظاهری را در فیزیک بدن از قبیل چروک دست و صورت و کم مویی و ... در پی دارد که به نوبه خود از موانع ازدواج خواهد بود.
ب) آفات روانی:فرد مجرد، آرامش روانی ندارد. حتی خداوند باری تعالی هم هنگامی که علت وجودی زوجها را بیان میکند ایشان را به آرامش (سکونت) بشارت میدهد. از همه مهمتر اینکه ساختار روانی فرد به نحوی است که هر یک از زن و مرد بدون دیگری در خود کمبودی احساس میکند. شادیها، مرارت، سختیها، دلتنگیها و ... باید با کسی در میان گذارده شود تا بخشی از بار روانی هر فرد کاسته شود. آیا فرد می تواند همیشه و همه دلتنگی های خود را به پدر و مادر بگوید؟
ج) آفات دینی :معمولاً فرد مجرد به دلیل رویارویی با مشکلات روزمره فراوان و فقدان تکیه گاهی مناسب به سرعت توکل و اعتماد خود به رحم و عطوفت باری تعالی را از دست میدهد. او عدم موفقیت خود در ازدواج را به اشتباه به خداوند سبحان نسبت میدهد اما فرد با ازدواج به زیباییها چشم میگشاید و عقیده اش دو چندان میشود.
د) آفات اجتماعی:عموماً افراد جامعه فرد ازدواج نکرده را موجود ناقص و کمال نیافته میدانند و اورا هنوز به اصطلاح مرد یا زن کامل نمیدانند.
اینترنت و ازدواج: اینترنت باعث شده است که ازدواج مقولات متفاوت و مختلفی را آغاز نماید. دسترسی سریع به اطلاعات پایگاههای ازدواج، سایتهای همسریابی و برقراری ارتباط آحاد جامعه و دختران و پسران بدون در نظر گرفتن فواصل جغرافیایی و فارغ از محدودیتهای زمانی محوریترین دستاورد این فناوری است. بر همین اساس نظریههایی مانند ایجاد شهرهای مجازی، اتاقهای مجازی گفت و گو، آموزش الکترونیکی احکام ازدواج و خانواده مطرح گردید و ظرف چند سال اخیر در برخی از کشورها پیشرفتهای قابل توجّهی نموده است.
به رغم مزایایی که تاکنون برای اینترنت در زمینهی ازدواج عنوان شده خطراتی نیز در این نوع همسریابی نوین وجود دارد که دزدی اطلاعات و ورود افراد ناباب به سایتهای ازدواج و نامشخص بودن هویّت واقعی افراد از جملهی آنهاست. از سویی دیگر در کل نظام ازدواج اینترنتی اولین مشخصهی آن سرعت است و دقت و صحت و کنترل آمار و ارقام و استفادهی صحیح از فرمهای استاندارد مربوط، بسیار حائز اهمیت میباشد و برای تصحیح اشتباهات ثبتی فرصت کوتاه است. همچنین سوءکنندگان جنسی از این ابزار وسیع استفاده میکنند. با این وجود، به صرف وجود برخی خطرات نمیتوان از کارایی بالا و دستاوردهای مهم اینترنت در زمینهی ازدواج چشم پوشید ولیکن استفاده از این ابزار برای گسترش ازدواج جوانان نیازمند ایجاد بسترهای فکری و فرهنگی برای پذیرش آن از طرف جامعه، رفع موانع حقوقی و قانونی و تامین پیش نیازهای سخت افزاری و نرم افزاری است.
توصیه هایی برای موفقیت درازدواج
1- نسبت به همسر خود نگرشی مطلوب و متعالی داشته باشید و او را امانت الهی بدانید و در حفظ و نگهداری این ودیعه الهی تلاش کنید.
2- به همسر خود احترام گذاشته و با وی محترمانه صحبت کنید. در ارتباط با او از عواطف سرشار و محبت بسیار دریغ نورزید.
3- حقوق متقابل خود و همسرتان را بشناسید و در ایفای حقوق وی تلاش نمایید.4- از رفتارهای پر خطر (مصرف مواد مخدر، ارتباط با افراد ناباب و....) که زندگی شما را با مشکل جدی مواجه می سازد خودداری نمائید.
5- فراموش نکنید که والدین اولین الگوی رفتاری و اجتماعی فرزندان خود هستند. بنابراین صمیمیت شما روی رفتار فرزندان تأثیر مثبتی دارد.
6- گردش، تفریح سالم و فعالیت های مشترک که موجب افزایش صمیمیت، علاقه و همدلی با همسر می شود را فراموش نکنید.
7- فراموش نکنید که احترام و ارتباط مناسب با خانواده ی خود و همسرتان می تواند در خوشبختی شما بسیار مؤثر باشد از آنها دوری نکنید.
8- به پیشرفت و رشد شخصیت همسر خود علاقه مند باشید و زمینه را برای تحقق این امر فراهم نمایید. 9- زمینه را برای پرورش احساسات مثبت و عواطف سازنده نسبت به همسر خود فراهم سازید. 10. محبت خود را به همسرتان به صورت عملی نشان دهید و سعی کنید در روز تولد او، سالروز ازدواج و یا مناسبتهای دیگر به او هدیه دهید و از این طریق محبت خود را ابراز نمایید.
11- سعی کنید فهرستی از قابلیتها و صفات مثبت همسر خود را در نظر بگیرید و از صفات برجسته و مثبت او تعریف کنید.
12- به نیازهای اساسی همسر خود از جمله نیازهای جسمانی، امنیت خاطر، احترام و دوست داشته شدن توجه کنید.
13- چنانچه در زندگی با مشکلی مواجه شدید سعی کنید از متخصصین مربوطه کمک بگیرید.
14- در هنگام گفتگو با همسرتان با دقت به گفتار او توجه کنید و اجازه دهید که مطالب خود را کاملاً بیان کند.
15- باور کنید که همسرتان انسانی است منحصر به فرد و واجد ویژگیهای شخصیتی مثبت و منفی، لذا از مقایسه او با دیگران به شدت بپرهیزید و تغییرات رفتاری و پیشرفت فکری و اخلاقی وی را تحسین نمایید.
16- سعی کنید حالات و روحیات و علایق همسر خود را بشناسید و در تأمین علایق منطقی وی خود را ملزم نمایید.
17. حریم یکدیگر را مراعات کرده و از جر و بحث با یکدیگر خودداری کنید. در رفتارهای خود صادقانه عمل نموده و از پنهان کاری و دروغگویی پرهیز کنید تا موجب احساس سوء ظن، شک و تردید در زندگی نشوید.
18- باور کنید که هر کلمه و گفتار شما در بردارنده بار عاطفی و روانی است که در وجود شنونده تأثیر مثبت و منفی دارد؛ لذا سعی کنید از زبان گرم، ملایم و توام با احترام و محبت استفاده کنید.
19. برای دست یابی به تفاهم و خوشبختی بیشتر و ارتباط با همسرتان از صداقت و راستی استفاده کنید. مطمئن باشید که رمز خوشبختی در صادقانه زیستن و بهره گیری از این صفت برجسته انسانی است.
20. به مدیریت کانون خانواده اهمیت دهید و سعی کنید در تصمیم گیری و هدایت زندگی از هماهنگی لازم برخوردار شوید.
21- احترام به قوانین، هنجارها و ارزش های اجتماعی را در کلیه مراحل زندگی خود مد نظر قرار دهید.
22- هرگز اجازه ندهید افکار مأیوس کننده و منفی بر وجود اعضای خانواده شما سایه افکنده و ریشه های شادکامی و شادابی شما را از بین ببرد.
23- از لجاجت و رقابت ناسالم با همسرتان جداً پرهیز کنید و جای آن را به یکدلی، یکرنگی، صمیمیت و رفاقت بدهید. باور کنید یکی از عوامل تزلزل در بنای خانواده لجبازی و عدم پذیرش یکدیگر است.
24. سعی کنید در صدد تملک کامل همسرتان نباشد و از مرز تعادل خارج نشوید.
25. هیچگاه خود را برتر و بالاتر از همسرتان احساس نکنید بلکه او را شریک زندگی بدانید.
26. به اصل مشارکت در زندگی خانوادگی معتقد باشید و در انجام امور از همسر و فرزندانتان کمک بگیرید و با مشارکت فضای خانه را به فضای بالنده و ثمربخش تبدیل سازید.
27. شرایط کاری و شغلی، موقعیت اجتماعی، اقتصادی، وضع جسمانی و روانی و سنی همسرتان را بخوبی بشناسید و به تناسب آن از یاری به او در داخل و خارج از خانه دریغ نورزید. در شرایطی نظیر بیماری همسر، بارداری، مسافرت، مأموریت شوهر، تحصیل زن و یا مرد و... به کمک همدیگر بشتابید و به سهولت به امور زندگی و شادی و شادکامی و رفاه هم کمکم نمایید.
28. همیشه به همسرتان متذکر شوید که نقش او به ویژه در خانه برای شما با ارزش است. این امر در تقویت روحیه و مبانی خانواده تأثیر زیادی دارد.
29. اگر به دلیل کار زیاد و تعهدات بیرون از منزل قادر نیستید عملاً به همسرتان کمک کنید، علاقه خود را به کمک و همکاری با او ابراز نمائید و از حمایت خود، وی را مطمئن سازید.
30. در مدیریت خود از مرد سالاری و زن سالاری خودداری کنید و برای داشتن یک خانواده متعادل از حق سالاری و شایسته سالاری پیروی کنید.
31. در زندگی دهن بین نباشید. و به هنگام اظهارنظر درباره ی هر کس و هر پیام به کسب اطلاعات مستند بپردازید.
32. نارساییها و رنجهای گذشته را مرتباً به یاد نیاورید و مطرح نکنید. سعی کنید نسبت به آینده خوش بین و از لحظه های موجود حداکثر استفاده را بکنید.
33. برای تعادل در زندگی و کامیابی هر چه بیشتر، از خوش خلقی و گشاده رویی و چهره ای پر نشاط استفاده کنید.
34. از تجارب و خاطرات تلخ زندگی دیگران عبرت بگیرید و از تجارب مثبت اطرافیان و خانواده های موفق حداکثر استفاده را بکنید. مطمئن باشید این امر بر نشاط، شادابی و شادکامی زندگی شما خواهد افزود.
35. به منظور جلوگیری از تزلزل خانواده و آسیب های احتمالی، توقعات و انتظارات شما از همسرتان باید متناسب با امکانات و توانمندی وی باشد. مطمئن باشید که همخوانی خواسته ها و انتظارات منطقی شما روح تفاهم و همدلی و شادابی زندگی را افزون می کند.
36. برای دستیابی به یک زندگی سالم و متعادل از بزرگواری، عفو و گذشت نسبت به یکدیگر غفلت نکنید. در صورتی که مرتکب خطا یا اشتباه شدید. خطای خود را پذیرا باشید و از همسرتان عذرخواهی کنید.
37. از موشکافی و عیب جویی همسرتان و به رخ کشیدن آن ها بپرهیزید و عیب پوشی را سر لوحه مناسبات با همسر خود قرار دهید. این امر دستیابی به امنیت روحی و آرامش روانی را در کانون خانواده ممکن می سازد.
38. در صورتی که مایل هستید از انتقادات سازنده در مورد رفتار همسرتان استفاده کنید، سعی کنید با ذکر یکی از جنبه های مثبت او زمینه را برای ایراد و انتقاد سازنده خود و پذیرش آن مساعد سازید. 39. برای نگهداری حریم خانوادگی و روابط صحیح انسانی و تقویت امنیت و تفاهم در زندگی اسرار درونی خانواده را نزد دیگران بازگو نکنید و از این طریق اعتماد همسرتان را به خود جلب نمایید. 40. در ارتباط و گفتگو با همسرتان از لحن سخن آمرانه و تحکمی خودداری ورزید و نظرات خود را به صورت پیشنهاد به همسرتان مطرح نمایید. این امر پذیرش نظر شما را میسر می سازد.
41. سعی کنید از طریق مطالعه ی کتاب، شرکت در مجالس مذهبی، علمی، اخلاقی و تفکر در زندگی خانواده های موفق و رمز توفیق آنان، اطاعت خود، همسر و فرزندانتان را افزایش دهید. 42. در اثنای گفتگو با همسرتان آرامش خود را کاملاً حفظ کنید در غیر این صورت از ادامه بحث خودداری کنید.
43. هنگامی که عصبانی هستید این گفتار حضرت علی (ع) را مد نظر قرار داده و اجرا کنید. «به هنگام خشم نه تنبیه، نه دستور، نه تصمیم.»
44. نگرانیها و افکار منفی مربوط به محیط کار خود را به محیط خانه منتقل نکنید و از این طریق آرامش و فضای گرم خانه را بر هم نزنید.
45. برای حل مشکلات و تعارضات زناشویی هرگز از پرخاشگری، کتک کاری و اهانت به یکدیگر استفاده نکنید. چون تأثیر ناگواری بر روحیه ی همسرتان به جای می گذارد.
46. سعی کنید آرزوهایی که شاید هرگز روی نمی دهد شادکامی زندگی کنونی شما را بر هم نزند و شما را دچار نگرانی و پیری زودرس نسازد.
47. در برنامه های زندگی خود زمانی را برای گفتگو و ابراز محبت و تبادل نظر با همسرتان اختصاص دهید.
48. به یاد داشته باشید که در زندگی مشترک آراستگی ظاهری یکی از اصول اساسی در حفظ روابط زن و شوهر است. پس سعی کنید در برابر همسر خود به گونه ای ظاهر شوید که برای همسرتان جذاب باشید.
49. در زندگی خانوادگی به برنامه ریز معتقد شوید و باور کنید که با داشتن برنامه و التزام به اجرای آنها می توانید مشکلات زندگی خود را کاهش دهید.
50. در تمام مراحل زندگی و مخصوصاً در ارتباط با زندگی خانوادگی خداوند را در نظر بگیرید و در گفتار، برخورد و رفتار خود با همسرتان و سایر اعضای خانواده خود را خالص گردانید. چند نکته:
- سن مناسب برای تشکیل خانواده :
- فاصله سنی مناسب میان دختران و پسران : حدود 3 تا 7 سال
- سن مناسب باروری 25 تا 35 سال میباشد.
- فاصله سنی مناسب میان فرزندان (خواهران و برادران) : 3 تا 5 سال میباشد.
- رعایت عدم حاملگی بلافاصله پس از ازدواج.
- رعایت عدم حاملگی پیش از 20 سالگی و بعد از 35 سالگی.
فصل سوم: تحکیم خانواده تحکیم خانواده
عوامل استحکام خانواده
الف. عامل اعتقادی: درنظام اعتقادی اسلام هدف ؛ تعالی و قرب به خداست بنابراین از برخی از خواسته های شخصی می گذرند تا با جلب رضایت خداوند به کانون خانواده استحکام ببخشند
1. تقدیس پیوند زناشویی: از عوامل حفظ و تثبیت خانواد مقدس دانستن ازدواج است در روایات در مورد و ازدواج و نسبتش با دین کلمات گهرباری مطرح شده است که اکمال دین فرد در ازدواج اوست و هنگام این سنت حسنه درهای آسمان به رحمت گشوده می شود
2. مثبت اندیشی : افکار مثبت به احساس درست سپس به رفتار درست می انجامد امام علی(ع) در این راستا می فرماید : خوش گمانی مایه آسایش دل و سلامت دین است. از تاثیر حسن ظن نسبت به همسر نباید غفلت کرد البته این به معنای فریب و ساده دلی وحماقت نیست بلکه بدین معناست که نسبته به گفتار و رفتار خانواده و همسر و مسائل رندگی مشترک بدگمان نباشیم
3. قناعت : قناعت موجب می شود که همسران از همدیگر انتظارات غیر معقول نداشته باشند و در غیر این صورت احتمال اختلال در خانواده بیشتر خواهد شد افراد قانع هماهنگ با تلاش خستگی ناپذیر برای بهبود وضعیت ، به تقدیر الهی راضی و قانع اند واز همین رو با آرامش زندگی می کنند. امام صادق (ع) : کسی که قانع نباشد ، زندگی برایش گوارا نیست.
4. جمع گرایی در خانواده: از آسیب های موثر در روابط همسران فرد گرایی و خود خواهی درخانواده است سوی تاریک فرد گرایی خود محوری است که زندگی را کم مایه می کند و افراد از توجه به دیگران باز می مانند. در اسلام فرد از روی اختیار منافع خود را در راستای مصالح همسر و فرزندان خود ، نادید می گیرد.پیامبر (ص) می فرماید: ارزشمندی افراد ، به میزان خوش رفتاری و خدمت گزاری آنها برای خانواده است.
5. تفسیر صحیح از مشکلات زندگی: خداوند خیر مطلق است و انچه انسان شر می پندارد در حقیقت خیر است و ابزاری برای رشد و کمال اوست. دشواری های زندگی مانند فقر ، فقدان عزیزان ، ناباروری ، بدرفتاری همسر بالاخره سختی ها هر چه باشد تمام می شود آنچه می ماند پایداری در برابر آنهاست بسیاری از مشکلات سبب پیوستگی بیشتر اعضای خانواده می شود. در همین راستا اسلام تاکید می کند بر ضروت مثبت نگری و در مشکلات انسان این امور را مطمح نظر قرار دهد 1- یاد آوری نعمت های فراوان گذشته 2- توجه به نعمت های کنونی در کنار مشکلات
3. امید به رفع مشکل کنونی در آینده 4. توجه به کاستی های موقت دنیا و لذت های جاودانه آخرت
6. باورهای دینی: تاثیر اعتقادات دینی در استحکام خانواده در ابعاد ومختلف نمود می یابد مثل :
6-1 ایجاد وفاق در تعیین بایسته های زندگی خانوادگی: اعتقادات مختلف باعث کشمکش های خانوادگی می گردد خانواده ای که دچار فردگرایی هستند اختلاف ها شدت بیشتری دارد حال آنکه در زندگی همسران با ایمان با معیارهای واحد رهنمودهای الهی تعیین کننده است در رفتارهای جنسی ، روابط عاطفی ، نوع خدمت گذاری و بهره مندی اعضا از خدمات خانواده تعامل دارند و و به توافق وصف ناپذیری می رسند
6-2 اعتقاد به نظارت الهی: این اعتقاد انسان را از افکار و رفتار ناشایست باز می دارد. امام حسن( ع) به مردی که ایشان را مورد مشورت قرار داده بود فرمودند : دخترت را به پسر با تقوا شوهر بده زیرا حتی اگر از همسرش متنفر شود به او ظلم نمی کند
پیامبر ص میفرماید : زن یا مردی که همسرش را آزار دهد و به او ظلم کند ، اولین فرد وارد شونده در جهنم است
6-3 بالا بردن آستانه تحمل: به زنان و مردانی که در مشکلات خانوادگی صبر پیشه می کنند وعده رحمت الهی داده شده است. پیامبر ص : خداوند به مردی که بر بد خلقی همسرش صبر کند ، ثواب حضرت داوود و به زنی که بر بد اخلاقی شوهرش صبر کند ، ثواب آسیه را عطا می کند
6-4 احساس رضایت همیشگی: انسان معتقد از پیشامدها راضی است و آنها را رحمت پنهان خداوند می شمرد
6-5 ایمان به خدا و اتکال به او: انسان با ایمان اعمال خودش را بر ای رضایت خداوند انجام میدهد بنابر این در ناکامی ها وشکست ها هرگز اندوهگین نمی شود بنابراین زندگی مومن هیچ گاه بن بست ندارد چرا که او معتقد است که خداوند مشکلات را می بیند و تقاضای وی را می شنود و مطابق با مصلحت او پاسخ می دهد
2. عامل عاطفی: قرآن از رابطه زوجین با «مودت » و «رحمت» تعبیر می کند بنابراین شهوت تنها عامل پیوند زناشویی نیست بلکه صفا وصمیممت و اتحاد دو روح است که آنها را هم پیوند می زند در روایتی امده است که : هرگاه عشق و علاقه مردی به همسرش زیاد شود بر ایمان او افزوده می شود. پیامبر (ص): سخن مرد به همسرش که بگوید:دوستت دارم، هرگز از قلب زن بیرون نمی رود
3. عامل کلامی:خوش گفتاری با همسر بسیار مهم است. امام سجاد می فرماید : حق همسر بر تو آن است که همواره به یاد داشته باشی که خداوند همسرت را سبب آرامش ، راحتی و آسایش تو قرار داده او را مونس و یاورت نمود و به وسیله او از بسیاری نامبلایمات محافظت شدی پس واجب ا ست که هر کدام از شما همسران خداوند را به خاطر داشتن همسر محبوبش شکر گوید و توجه داشته باشد او نعمتی الهی است و واجب است که با این نعمت خداوندب خوش گفتار باشد.امام علی ع : پسرم با همسرت خوش سخن باش تا زندگی ات صفا داشته باشد
برخی از توصیه ها
1. خلوت با همسر: در صورتی که در خانه به مطالعه روزنامه یا مجله یا دیدن تلویزیون و یا استفاده از اینترنت ، تلفن همراه می پردازید عملا بهره های عاطفی از یکدیگر ار کاهش می دهید بنابراین لازم است که همسران برخی از اوقات را به همنشینی و خلوت با یکدیگر اختصاص دهند اهمیت ان به حدی است که رسول مکرم اسلام می فرمایند : خداوند نشستن مرد در کنار زنش را از اعتکاف در مسجد النبی بیشتر دوست دارد
2. ارضای صحیح نیازهای جنسی: بر آورده شدن نیاز جنسی به طور صحیح باعث می شود به سلامت جسم کمک کند و هم موجب آرامش روان انسان می گردد. امام صادق می فرماید : چیز مباحی نزد خداوند محبوب تر از رابطه زناشویی نیست بنابراین هنگامی که مومن از حلال غسل می کند ابلیس گریان شود و گوید ای وای این بنده پروردگارش را اطاعت کرد و خدا گناهش را آمرزید. نیاز جنسی همسران به یکدیگر فقط از راه رابطه زناشویی بلکه همه بهره های دیداری شنیداری و رفتاری را در بر می گیرد در اینکه روایات به پاسخ دهی این نیازها اشاره می کند.
به چند نکته ذکر می کنیم
نکته اول : آراستگی زن و شوهر برای یکدیگر
نکته دوم : استفاده از عطر و بودی خوش برای همسر حضرت علی ع می فرماید: زن مسلمان باید خودش را برای شوهرش خوشبو کند
پیامبر ص : بوی خوش رابطه قلبی را تقویت می کند و رابطه زناشویی را افزایش می دهد
نکته سوم :مسئولیت مرد در رفع نیاز جنسی ، روایات اسلامی مردان را نسبت به مسئولیت جنسی در برابر همسرانشان هشدار داده است امام باقر ع می فرماید : همان طور که شوهران دوست دارند زن خود را زینت شده ببینند ، زنان هم دوست دارند شوهر خود را آراسته ببینند امام کاظم (ع) می فرماید آراستگی شوهر برای زن عفت ، او را زیاد می کند. در احوال رسول الله است که او لباس خوش رنگی داشته که آن را برای خانواده خویش تن می کردند . امام باقر ع : موهای سفید خود را رنگ می کرد و درخصوصو علت آن می فرمودند من مردی هستم که همسرم را دوست دارم و خودم را برای همسرم اراسته می کنم.
نکته چهارم : توجه به تفاوت جنسی ؛ مردان نسبت به محرکهای جنسی سریع تر تحریک می شوند در مقابل نیاز جنسی خود مقاومت کمتری دارند سریع تر به اوج لذت می رسند و در روابط زناشویی نسبت به عدم ارضای جنسی خود آسیب پذیرترند. تمکین زن سبب رضایت مندی شوهر می شود و زن را محبوب همسر می سازد از این رو زنان باید نسبت به تقاضای جنسی همسر خود حساس باشند . پیامبر ص می فرماید : بهترین زنان شما زنی است که در خلوت باشوهر لباس حیا از تن بر می کندبر خلاف مردان ، زنان برای بهره مندی از جنسی و رسیدن به اوج لذت نیازمند مدت زمان بیشتری هستند اگر از این رابطه لذت کامل نبرند باعث سرد مزاجی می گردد. نکته پنجم : رفع اختلالات جنسی ؛ نکته ششم : خویشتن داری جنسی از غیر همسر نکته هفتم : توجه به احکام الهی
عوامل تقویت کننده مهر و محبت در خانواده
گفتگوهای محبتآمیز:حضرت امام علی(ع)میفرمایند: «زیباسخن بگویید تا سخن زیبا بشنوید»؛این امر نشاندهنده این است که اگر همسران با یکدیگر با ارتباطات کلامی و درگفتگوها از کلمات محبت آمیز استفاده کنند زمینهرا برایمهر و محبت فراهم میکنند.
صداکردن با بهترین نام، صداکردن همسر با نامی که دوست دارد؛ پیامبر اکرم(ص) در این زمینه میفرمایند: «برای افزایش مهر و صفا در میان مسلمانان، همدیگررا با نام زیبا و محترمانه صدا بزنید».
سلام کردن به همدیگر:طبق آموزههای دینی، سلام کردن با صدای رسا و زیبا، و با آهنگی عاطفی، زمینه را برای تقویت روابط بین زن و شوهر فراهم میکند. حضرت امام جعفر صادق(ع) می فرمایند: «وقتی شوهر به خانه وارد میشود باید به اعضای خانواده (بویژه به همسرش) سلام کند».
اظهار علاقه و ابراز محبت:توصیه شدهاست که همسران محبت و علاقه خودرا به یکدیگر اظهار کرده و ابراز نمایند. دراین زمینه حضرت امام جعفر صادق(ع) میفرمایند:«هرگاه شخصی را دوست داشتی دوستی خودرا به او اعلام کن، زیرا این عمل انس و الفت را بین شما پایدارتر می کند».
استقبال و بدرقه:خانواده بایستی کانون آرامش و راحتی انسان باشد، مردی که بیرون از خانه با انواع مشکلات درگیر و با ناملایمات فراوانی برخورد میکند دوست دارد هنگام برگشت به خانه، اعضای خانواده بخصوص همسرش از او استقبال کند، حرف دلش را بشنود و مرحم گرفتاریها و دردهای وی باشد، دلش میخواهد هنگامی که درِ منزل باز میشود، کسی از او استقبال کند. 1. همدلی در انتخاب نوع غذا:هماهنگی و همدلی در انتخاب نوع غذا، روابط زن و شوهر را تقویت کرده و بنیان خانوادهرا استحکام میبخشد. در سیره پیامبر اسلام(ص) آمدهاست که آنحضرت در انتخاب نوع غذا سختگیری نمیکرد و از هر نوع غذای حلال میل میفرمود. 2. هدیه دادن به همسر:هدیه دادن نوعی احترام به طرف مقابل محسوب میشود، انسانی که هدیه میگیرد بیاختیار و از روی فطرت خویش مهر و محبت هدیه دهندهرا در دل خود جای میدهد، به این دلیل توصیه شدهاست که همسران به دلایل و بهانههای مختلف به همدیگر هدیه دهند.
شیوههای تثبیت استحکام و دوستی در خانواده
ارتباطات انسانی: توصیه شدهاست که در ارتباطات کلامی همسران به سخنانیکدیگر خوب گوش کنند، این امر مناسبات زناشویی آنها را تقویت میکند. ارتباطات عاطفی پایدار: لازم است عشق و عاشقی و رابطه محبتآمیز در بین زن و شوهر تداوم یافته و در طیآن، آنها به یکدیگر ابراز محبت کنند. مثبتنگری:مثبتنگری یعنی داشتن نگاهی سازنده و مثبت به عالم هستی و ازجمله به همسر خود که زمینهرا برای سلامتی روحی و روانی خود و همسرتان فراهم میکند. رغبت شناسیدر روابط همسران: شناخت علایق وسلایق و تلاشها برای انطباق خود با آن، زمینهرا برای شادکامی فراهم میکند. داشتن وسعت نظر:داشتن وسعت نظر یعنی داشتن بلند نظری، بزرگواری و گذشت در مناسبات همسران است حضرت امام علی(ع) خطاب به حضرت امام حسن(ع) فرمودهاند: «درصورت عذرخواهی فردی از خطایش باید پوزش پذیربود، نباید گذشتهاش را به روی وی آورد، باید فرصتی دوباره به او داد». و...
روش های جلب علاقه همسر: اقداماتی که مردان می توانند برای جلب علاقه همسرانشان از آن بهره گیرند عبارتند از: · وقتی به خانه بر می گردید قبل ازهر کار او را بیابید. در اولین زمان ممکن از او درباره ی کارهایی که در طی روز انجام داده سوال بپرسید مثلاً بپرسید آیا امروز به پزشکی که قرار بود مراجعه کنی رفتی؟ · مدت بیست دقیقه را با او صرف کنید؛ در این زمان خاص از خواندن روزنامه و یا انجام کارهایی که حواستان را به آنمعطوف کند خودداری کنید. · به مناسبت های ویژه و گه گاه بدون دلیل مشخص به او شاخه گلی هدیه کنید. · از حال چهره و طرز لباس پوشیدنش تعریف کنید. · اگر ناراحت است به احساساتش بها دهید. · اگر می بینید دیر به منزل می رسید به او تلفن کنید و دیر آمدنتان را به او اطلاع دهید. · اگر احساساتش جریحه دار شده با او همدردی کنید. به او بگویید متاسفم که ناراحت هستی ، بگذارید بداند که حال او را درک می کنید. · " تو را دوست دارم را هرگز فراموش نکنید". · در حضور دیگران به او محبت کنید. · نظافت را در منزل رعایت کنید. · در کیف خود عکسی از او نگهداری کنید و گه گاه این عکس را با عکس دیگری از او عوض کنید. · در کارها از او نظر خواهی کنید. · در مناسبتهای ویژه مانند سال روز تولد- ازدواج و ... برای او مطلبی بنویسید.
راه های شاد کردن خانم ها
1. زن ها دوست ندارند میهمان نا خوانده داشته باشند. بنابراین به آن ها وقت کافی بدهید تا آماده شوند. آمادگی آن ها برای پذیرایی امری حیاتی است.
2. از همسر خود سوال کنید که چه کاری می توانید برایش انجام دهید؟
3. وقتی از شما خطایی سر می زند اظهار تاسف کنید. وقتی هم که تقصیر از شما نیست بازهم اظهار تاسف کنید، اما تقصیر را گردن خود نیندازید.
4. از تلاش های همسرتان در هر حالی قدردانی کنید و ببینید این تشکر تا چه حد مفید واقع خواهد شد.
5. بدانید زمانی که همسرتان از سردرد شکایت می کند، به احتمال زیاد چاره درد او قرص مسکن نیست ، بلکه یک لبخند محبت آمیز از سوی شما برای او بهترین درمان است.
6. به جای هدایای گرانبها وقت خود را در اختیار همسرتان قرار دهید، نشان دهید به او توجه دارید حتی پس از یک روز کاری سخت.
اگر زن مورد مهر و محبت بیشتری قرار بگیرد نسبت به شوهرش نیز محبت بیشتری می کند و در نتیجه مرد تدریجا خود را موجودی قدرتمند و موثر می بیند.
7. هرگز با همسرتان نجنگید، چون امکان برنده شدن شما خیلی کم است در عوض از قلم برای نوشتن آن چه در ذهن دارید استفاده کنید.
8. خسیس نباشید و در ستایش همسر خود دست و دلبازی کنید. اما به یاد داشته باشید که در هیچ موردی مبالغه نکنید. باید همسرتان استحقاق تعریف و تمجید را داشته باشد و گرنه ممکن است نتیجه خوبی ندهد.
9. بخش عمده ی نگرانی خانم ها از این است که مبادا چیزی رابطه آن ها را با مردشان مورد تهدید قرار دهد . سعی کنید کاری نکنید تا این اتفاق بیفتد.
10. سلام و خداحافظی و ... برای خانم ها اهمیت ویژه ای دارد. ( صبح بخیر و شب بخیر بگویید سلام و خداحافظی کنید).
11. جشن گرفتن بعضی ایام و مناسبت ها ی ویژه یکی از راه هایی است که زن ها احساس خوشبختی بیشتری می کنند.
12. همسر خود را تشویق کنید و کمک کنید تا استعدادهای پنهانی او شکوفا شود.
نظریه "لوی اشتراوس" درخصوص رابطه زن و شوهر و فرزندان و دایی: لوی اشتراوس در نظریه معروف خود تحت عنوان «اتم خویشاوندی» معتقد است که در هر خانواده روابط زیر قابل مشاهده است:
1.رابطه وصلتی یا زن و شوهر. 2. رابطه فرزندی. 3. رابطه خواهر و برادری. 4.رابطه دائیانه،
لوی اشتراوس معتقد است اگر روابط وصلتی گرم و صمیمانه باشد، رابطه فرزندی سرد و غیرصمیمی و رابطه برادری گرم خواهد بود؛ و همچنین رابطه دائیانه در این نوع خانواده گرم و صمیمی خواهد بود..
فصل چهارم: تعالی خانواده
روابط مالی زن و شوهر
نفقه زن:براساس ماده 1106 قانون مدنی "درعقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است ". این مزیتی است که قانونگذار ایران برای زن قائل شده است و به موجب آن زن می تواند از شوهر مطالبه نفقه کند و در صورت لزوم از طریق مدنی و کیفری او را برای پرداخت نفقه تحت تعقیب قرار دهد. فلسفه این قاعده آن است که در اکثر خانواده های ایرانی زنان اموال و درآمد کافی برای تامین مخارج خود و شرکت در هزینه خانوده ندارند.
روابط غیرمالی زن و شوهر
تکالیف مشترک زوجین
1. حسن معاشرت:حسن معاشرت یکی از تکالیف مشترک زن و شوهر است. حسن معاشرت یا خوش رفتاری زن و شوهر مربوط به عرف و عادت و رسوم اجتماعی است و مقتضای آن بر حسب زمان و مکان تغییر خواهد کرد. به طور کلی میتوان گفت حسن معاشرت ایجاب میکند که زن و شوهر با خوشرویی و مسالمت و صمیمیت با هم زندگی کنند و از مجادله و ناسزاگویی و اهانت به یکدیگر بپرهیزند.
2. معاضدت:زوجین باید در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد خود به یکدیگر معاضدت نمایند. هدف اصلی ازدواج همکاری در زندگی و اشتراک مساعی زن و شوهر در تامین سعادت و رفاه خانواده است.
3. وفاداری:زن و شوهر باید نسبت به یکدیگر وفادار باشند بدین معنی که از برقراری رابطه نامشروع با دیگران بپرهیزند. البته اختیار همسر دیگر با رعایت مقررات، منافاتی با وظیفه وفاداری به مفهومی که در اینجا مورد نظر است ندارد. اگرچه این تکلیف صریحاً در قانون مدنی ذکر نشده لیکن عرف و عادت مسلم و مقررات جزایی حاکی از وجود آن در حقوق ایران است.
ریاست شوهر بر خانواده: در حقوق ایران، مانند حقوق بسیاری از کشورها، ریاست خانواده به عهده مرد است. این نظر مبتنی است بر آیه 34 از سوره نساء و فقه اسلامی است. ریاست خانواده مقامی است که برای تثبیت و مصلحت خانواده به مرد داده شده است و یک امتیاز و حق فردی برای شوهر محسوب نمی شود.
آثار ریاست شوهر بر خانواده : ریاست خانواده ، که از خصائص شوهر است ، در حقوق ما دارای آثار ونتایجی است : زن حق دارد نام خانوادگی شوهررا با موافقت او بکار برد، اقامتگاه زن اصولا همان اقامتگاه شوهر است.ریاست خانواده ایجاب می کند که ولایت قهری نسبت به اطفال از آن پدر بوده و هم او هزینه اداره خانواده را به عهده داشته باشد.
تمکین زن: تمکین دارای معنی خاص و عام است. تمکین به معنی عام آن است که زن نزدیکی جنسی با شوهر را به طور متعارف بپذیرد و جز در مواردی که مانع موجهی داشته باشد از برقراری رابطه جنسی با او سر باز نزند.البته این وظیفه ویژه زن نیست :شوهر نیز مکلف است در حدود متعارف رابطه جنسی با زن داشته باشد و در غیر این صورت بر خلاف وظیفه حسن معاشرت رفتار کرده است. ضمانت اجرای تمکی: هرگاه زن تمکین نکند، شوهر می تواند به دادگاه مراجعه کرده ، الزام زن را به تمکین بخواهد، به علاوه او نمی توانداز شوهر مطالبه نفقه کند .
حقوق زن بر شوهر
1. تهیه لوازم زندگی،پیامبر اسلام (ص)در این زمینه فرمایید: خوراک وپوشاک زنان به نحو معروف بر شما واجب است. امام جعفر صادق(ع) می فرمایند: سرپرستی زن و بچه و رسیدگی به امور آنان از خوشبختی مرد است.
2. گشایش در زندگی،پیامبر اسلام (ص)در این زمینه فرمایید:. کسی که به بازار می رود و برای عیالش تحفه می خرد، مانند کسی است که در خانه مستمندان صدقه می برد، او باید تحفه خریده شده را وقتی به خانه می برد ابتدا به دخترانش بدهد، زیرا هر کس دخترش را خوشحال کند چنان است که بنده ای از نسل اسماعیل آزاد کرده، و هر کس دیده ی پسرش را با بردن تحفه روشن کند، گویا از ترس خدا اشک ریخته، و کسی که از ترس خدا گریه کند حضرت حق او را وارد بهشت های پر نعمت کند.
3. احترام به زن،پیامبر اسلام (ص)در این زمینه فرمایید:کسی که زن می گیرد، باید او را احترام کند. امیرالمؤمنین (ع) فرمود: زنان در دست شما امانت هستند، بر آنان سخت نگیرید، و بلاتکلیف شان مگذارید.
4.آراسته و پاکیزه بودن،همان طور که مرد، زن خود را دوست دارد زیبا، پاکیزه، خوش لباس، معطر ببیند، زن هم از مرد خود همین توقع را دارد، نظافت، پاکی، حمام، مسواک ، سرشستن، شانه زدن، ناخن گرفتن، عطر زدن، لباس منظم و پاکیزه پوشیدن و سایر زینت های حلال بر اندام مرد زن را خوشدل و راضی می کند، و به عفت و پاکدامنی او می افزاید و از چشم دوختن به دیگران و در خیال گرفتن غیر شوهر حفظ می کند.
5.خوش زبانی ومدارا،درشت گویی، بدزبانی، تندی، سخت گیری طرف مقابل انسان را هر که باشد وادار به عکس العمل می کند. حال ومقال وقتی خارج از حدود باشد، زن را دلگیر، و روحیه ی او را کسل و در نتیجه فضای زندگی به تلخی و سردی می گراید. امیرالمؤمنین علی(ع) در این زمینه به مردان، چنین دستور می دهد:با آنان در همه حال مدارا کنید، خوش زبان و نرم خو باشید، و در تمام امور نیکی نمائید، که عکس العمل آنان با شما به همین صورت باشد.
6. رعایت اراده و اختیار خود را بنماید،بعضی از مردان آزادی خداداده، و ارداه و اختیار خود چشم می پوشند، و در بست در اختیار زنان قرار می گیرند، و بعضی از زنان با تسخیر و اختیار شوهر، حاکمیّت بر زندگی را به دست می گیرند و مرکب حیات را به هر جا که خاطرخواه آن هاست می رانند.
حقوق شوهر بر زن: مرد دوست دارد زن، زن او باشد، حالت زن بودنش محفوظ باشد، از اینکه بالاخره زن است و زن آفریده شده دست بر ندارد، لطافت، ناز، تن نازی، عشوه گری خود را برای شوهر حفظ کند، مقلد دیگران، و قبول کننده ی دخالت اقوام نزدیک و دور وهمسایه و معاشر نباشد. در هر صورت زن شوهر باشد، و بر محور خواسته های مشروع زندگی کند، امور خانه را مطابق میل شوهر اداره کند و برای فرزندانش مادر باشد. تمکین زن از شوهر به وقت نیاز مرد، اطاعت او از همسر در تمام امور شرعی و اخلاقی حق بیرون رفتن از خانه و مسافرت، منهای سفر حج واجب از حقوق واجبه شوهر بر عهده ی زن و قسمتی هم مستحب است.
1. اطاعت: پیامبر اسلام (ص)در این زمینه می فرمایند: به هنگامی که زن نماز واجب پنج وقت را بخواند، و روزه ی رمضان را بگیرد، و حج خود را انجام دهد و از شوهرش فرمان ببرد، و حق علی(ع) که امام واجب الاطاعة است بشناسد، از هر دری از هشت در بهشت که می خواهد به بهشت درآید.
2 . تمکین:زن در غیر مواردی که از نظر شرع محدودیت دارد، واجب است نسبت به خواسته ی مرد، در مسئله ی کام گیری تسلیم باشد، حتی مستحب است در این زمینه پیش قدم شده و آمادگی خود را اعلام نماید.
3 . بیرون رفتن از خانه:رسول خدا (ص) از بیرون رفتن زنان از خانه بدون اجازه ی شوهر نهی کردند، اگر زن بدون اجازه ی و رضای زن خارج شود تمام ملائک ها اسمان و هر جن انّسی که بر او می گذرند لعنتش می کنند تا به خانه بازگردد. .
4. پرهیز از آزار شوهر و تندخویی و بدزبانی:پیامبر اسلام (ص)در این زمینه می فرمایند: به آن خدایی که مرا به مقام صدق و راستی به مقام رسالت انتخاب کرده، هنگامی که مرد بر زن خشم بگیرد خداوند نیز بر او خشم گیرد.
5. احترام به شوهر و خوشرفتاری با او:امام هفتم(ع) در این زمینه میفرمایند:. جهاد زن، نیکو شوهر داری است.
7. برای غیر شوهر خود را نیاراید:پیامبر اسلام (ص)در این زمینه فرمایند: زر و زیور خود را در در منظر و دیدگاه غیرشوهر مگذار ، در غیاب شوهر خود را خوش بو مکن، روسری خود را که جلب نظر میکند، و مچ دست را نشان مده اگر چنین کنید دینتان را تباه و خدا را به خشم آورده اید.
8. بدون اجازه ی شوهر در اموال او تصرف نکند.امام ششم (ع) می فرماید: زن مجاز نیست بدون اذن شوهر برده آزاد کند یا صدقه دهد، یا چیزی ببخشد، یا نذر مالی کند، امّا زکات واجب و صله ی رحم، و احسان نیاز به اجازه ندارد.
فصل پنجم: ایمن سازی خانواده
عوامل تضعيف استحكام خانواده: خانواده سنگ بناي جامعه بزرگ انساني است و در استحكام روابط اجتماعي و رشد تك تك افراد جامعه، نقش مهمي دارد. تلاش براي استحكام خانواده و سلامت آن، زمينه سلامت و سعادت عمومي را فراهم مي سازد.
عوامليكهميتواندبيشترينآسيبرابهروابطموثروقانونمندخانوادهبرساندعبارتنداز :
1.موانعفردي: مهمترين موانع فردي تحكيم خانواده عبارتند از :
الف.بدگمانيوبياعتمادي:بدبيني، ريشه بيشتر دشمني ها و نزاع هاي خانوادگي، احساس ناامني فرزندان در محيط خانه و روي آوردن آنها به پناهگاه هاي نامطمئن و از هم پاشيدن كانون گرم خانواده هاست. عوامل پيدايش سوءظن بين زن و شوهر: - تفاوت طرف مقابل در سليقه و نگرش با ذهنيت دل خواه او - تربيت خانوادگي - دخالت ها و حسادت هاي بي جاي اطرافيان و خبرها و تحليل هاي نادرست - چگونگي رفتار زن و مرد در زندگي
ب.بدزبانيودشنامگويي:توهين و بد زباني از بدترين شيوه هاي غير مشروع در برخورد با انديشه هاي مخالف است. فرد لجوج، جهان را دشمن خود مي پندارد و معتقد . « انسان لجوج صاحب رأي و انديشه نيست .
پ.لجاجتوسرسختي: شخص لجوج چيرگي و برتري بر همسر را گاه با زورگويي و گاه با پرخاشگري نشان مي دهد.
ت.تحقير:تحقير همسر، اولين گام به سوي فروپاشي بناي خانواده است. كوچك انگاري ديگران، نتيجه خود بيني يا تصوير ذهني فرد از شخصيت خويش است.
ث.عيبجويي:گاه، فرد پيش از ازدواج، همسري را براي ازدواج در ذهن خود مجسم مي كند كه همه كمالات را دارد و از همه ضعف ها و بدي ها پاكاست و او را همسر دلخواه خود مي داند، ولي پس از ازدواج و رو به رو شدن با واقعيت هاي زندگي، چون مي بيند وجود خارجي همسر با صورت ذهني او مطابقت ندارد، بناي ايراد و عيب جويي را مي گذارد.
ج.سرزنشكردن: عادت به سرزنش كردن ديگران، توجه به واقعيت هاي زندگي و موقعيت ديگران را كم كرده، زمينه برخورد غير دوستانه را فراهم مي كند.
چ.نداشتنگذشت:عفو و گذشت، رابطه اي دو جانبه ايجاد مي كند؛ يعني همسر را نيز به گذشت و بخشش در برابر خطاها بر مي انگيزد
ح.بيغيرتيوغيرتنابه جا:غيرت از صفات پسنديده مردان است و مورد ستايش ائمه قرار گرفته است. غيرت ورزي مردان، ابزاري كارآمد براي كنترل اجتماعي و حمايت از خانواده است كه با وجود آن، زنان از نگاه هوس بازان جامعه در امان مي مانند. اما غيرت ، حمايت زنان هرگز نبايد به برداشت هاي تند بينجامد و موجب آزار و اذيت زنان شود.
خ:بيعفتي:پاكدامني وظيفه متقابل زن و شوهر و برترين عبادت دانسته شده است. در روايات به زن و شوهر سفارش شده است كه با آراستن خود براي ديگري به هم در حفظ پاكدامني ياري رسانند.
د:اعتيادبهموادمخدر
2. موانعخانوادگيوفرهنگي:الف. همنشينيباافرادمنحرفوالگوگيريازآنان ب. دخالتنابجاياطرافيان پ.رشدسرگرميهايمجازي(اينترنت، ماهواره، چت كردن) ت. تاثيربرخيرسانهها
3.عواملاقتصادي:بيترديدوجودمشكلاتاقتصادي،بخشمهميازاختلافهايخانوادگيرابهوجودميآورد. البتهنبايدهمهمشكلات اقتصاديراناشيازفقرونداريدانست؛زيرادربسياريازموارد،فقرزندگيرادچارمشكلنميسازد،بلكهرفتارهاياقتصادينادرستومديريتمالي نامناسبسببايجاداختلالدرنظاماقتصاديخانوادهوسپسموجباختلافدرروابطاعضاءميشود .
الف ضعفمديريتماليخانواده : اقتصادخانوادهرابايدبراساسداشتههاودرآمدهابرنامهريزيكرد،نهبراساسخواستهها،اينكاربهکاهش موفقيتخانوادهدرامورماليمشكلاتاقتصاديخواهدانجاميد. برخيازعوامليكهدرضعفمديريتماليواقتصاديخانوادهتاثيربسزاييداردعبارتنداز1.چشموهمچشمي 2.تجملگراييواسراف 3.حساستمرد
الگوهایی برای حل تعارضات در خانواده:
گوش کردن دقیق به حرفهای همسر: برای درک موضوعات مورد منازعه، مناسبترین زمانرا انتخاب کنید، مثلاً اگر مشکل خستگی، گرسنگی، تشنگی، آشفتگی روحی و روانی و غیره دارید آنرا به زمان دیگری واگذار کنید.
مشخص کردن موضوعات مورد منازعه: موضوعات مورد منازعه بصورت دقیق 1. مشخص شده و همچنین نگاه خوشبینانه داشتن به موضوعات مورد منازعه. 2. مشخص کردن سهم هریک از طرفین در بروز منازعه بصورت منصفانه. 2. پیشنهاد راه حلهایی برای حل منازعات و مشکلات، (به هر میزانی پیشنهادات زیادتر باشد احتمال پیداکردن راه حل برای حل مشکل بیشتر است). 3. تصمیم گیری و داشتن اراده برای حل مشکل و انتخاب بهترین راه حل برای حل مشکل. 7. عملی کردن تصمیمات اتخاذ شده برای حل مشکل.
برخی پیشنهادات و راهکارهای تنش زدایی از خانواده: 1. تکریم شخصیت و منزلت اعضای خانواده. 2. تبیین و توضیح موقعیت و مشکلات کاری، اداری و شغلی برای اعضای خانواده. 3. برنامه ریزی برای استفاده بهینه از حضور محدود ولی مفید مانند برقراری رابطه با اعضای خانواده. 4. تلاش برای یادآوری روزهای خوب و خاطرهانگیز مانند روزهای تولد، ازدواج و غیره. 5. سوقدادن اعضای خانواده و فرزندان برای ارتباط با خدا با هدف رسیدن به آرامش. 6. از طریق تشکیل جلسات شورای خانواده و تلاش برای تبادل فکر و اندیشه و …
انحلال خانواده:انحلال ازدواج عبارت از انقطاع و از میان رفتن رابطه ی زناشویی است که علل مختلف می تواند داشت باشد. ماده 1120 قانون مدنی در این باره می گوید: «عقد نکاح به فسخ یا به طلاق یا به بذل مدت در عقد انقطاع منحل می شود». این ماده از فوت سخنی نگفته ولی شک نیست که فوت یکی از زوجین نیز موجب انحلال ازدواج است همچنین انقضاء مدت که یکی از موجبات انحلال ازدواج منقطع است. می توان گفت که فسخ در ماده ی 1120 شامل انفساخ ، یعنی انحلال و بر هم خوردن ازدواج به یک علت قانونی بدون اراده زوج یا زوجه، نیز می شود.
عیب:قانون مدنی به پیروی از فقه امامیه پاره ای از عیوب مرد یا زن را علت برای فسخ نکاح شناخته است. جنون مشترک بین مرد و زن است و بقیه ویژه ی یکی از آن هاست.
جنون: براساس ماده1121 قانون مدنی جنون هر یک از زوجین به شرط استقراء اعم از اینکه مستمر یا ادواری باشد، برای طرف مقابل موجب حق فسخ است.
عیوب ویژه مرد:قانون مدنی چنین مقرر داشته بود:« عیوب زیر در مرد که مانع از ایفای وظیفه ی زناشویی باشد موجب حق فسخ برای زن خواهد بود :1- عنن به شرط اینکه بعد از گذشتن مدت یک سال از تاریخ رجوع زن به حاکم رفع نشود، 2- اخته بودن مرد 3- مقطوع بودن آلت تناسلی
عیوب ویژه ی زن: قانون مدنی، عیوب ذیل در زن موجب حق فسخ برای مرد است: 1- قرن به فتح یا سکون راء(استخوان زائدی است در آلت تناسلی که مانع نزدیکی می گردد) 2- جذام(خوره) 3- برص(پیسی) 4- افضاء(یکی شدن دو مجرای بول و حیض) 5- زمین گیری 6- نابینایی از هر دو چشم
تدلیس:از عملیاتی که موجب فریب طرف قرارداد شود(ماده 438 قانون مدنی). به عبارت دقیق تر، تدلیس در نکاح آن است که با که با اعمال متقابلانه نقص یا عیبی را که در یکی از زوجین هست پنهان دارند،
مهریه:مهر یا صداق که به فارسی کابین گفته شده است مالی است که زن بر اثر ازدواج مالک آن میگردد و مرد ملزم به دادن آن به زن می شود. مهر در حقوق ایران مبتنی بر سنت و مذهب است و نظیر آن را در حقوق غربی نمیتوان یافت..
چگونگی محسبه مهریه های ریالی به نرخ روز:متوسط شاخص بها در سال قبل تقسیم بر متوسط شاخص بها در سال وقوع عقد ضرب در مهریه مندرج در عقد نامه . مقصود از سال قبل در این ماده ظاهراً سال قبل از محاسبه است که شاخص آن در اختیار مرجع قضایی یا ثبتی میباشد.
چگونگی پرداخت مهریه:
عندالمطالبه:پرداخت مهریه هر زمانی زوجه مطالبه نماید.
عندالاستطاعت:پرداخت مهریه هر زمانی زوج توان پرداخت آن را داشته باشد.
طلاق::طلاق عبارت است اززائل کردن قید ازدواج بالفظ مخصوص.به نظربعضیطلاق قطع رابطه ی زناشویی به حکم دادگاه، در زمان حیات زوجین،به درخواست یکی ازآنان یا هر دو است.طلاق در اسلامامری ناپسند است ومرد مسلمان نباید از روی هوا و هوس و بدون دلیل موجه اقدام به طلاق زن خود کند.
پيامدهايطلاق
الف. پيامدهايطلاقبرايهمسران:
1.زندگيدرتجردياتكسرپرستي:زندگيدرتجردياتكسرپرستي،مشكلاتگوناگونيبههمراهدارد،كهمهمترينآنهاعبارتنداز:الف.مشكلاتمالي ب.مشكلاتعاطفي پ.مشكلاتجنسي ت.مشكلاتپرورشوكنترلفرزندان.
2. ازدواجمجدد:ازدواجمجددبهويژهدرصورتتشكيلخانوادهناتني،مسائلومشكلاتيرابرايزنوشوهردرپيداردكهاغلببهچگونگيتعامل آنانبافرزندانمربوطميشود. برخيازاينمشكلاتعبارتنداز :الف.مشكلپيوندعاطفيبافرزندان ب.مشكلابهامنقش پ. مشكلارتباطباهمسرسابق ت. مشكلوحدتويكپارچگي
ب. پيامدهايطلاقبرايفرزندان :
1.خانوادههايتكسرپرست:بخشعمدهايازفرزندانطلاقافراديهستندكهدرخانوادههايتكسرپرستودركنارتنهايكيازوالدينزندگي ميكنند. بدونشكطلاقسهمعمدهايرادرزمينهتكسرپرستيخانوادهبهخوداختصاصميدهد.برخيازمسائلومشكلاتفرزندانطلاقدرخانواده هايتكسرپرستعبارتنداز:
مشكلاتفرزندانطلاقدرخانوادههايتكسرپرست:- مشكلاتعاطفي- مشكلاتانطباقيافتنباتغييراتمحيطي- مشكلاتمالي - اختلالدرفرايندجامعهپذيري- مشكلاتآموزشيوتحصيلي- بزهكاريوديگرناهنجاريهايرفتاري
2. خانوادههايناتني: فرزندانپسازازدواجمجددوالدينوتشكيلخانوادهناتني،افزونبرمشكلاتناشيازطلاق،بامسائلومشكلاتديگرينيزروبهروميشوند .
مشكلاتفرزندانطلاقدرخانوادههايناتني:
- تشديدتعارضهايوفاداري: فرزندانبراينشاندادنوفاداريوپيوندعاطفيخودباپدر/ مادراصليمعمولاًناپدرييانامادريراردميكنند.
- سوءاستفادههايجنسي : درموارديكهدخترناتنيدركنارناپدريياخواهرناتنيدركناربرادرناتنيزندگيميكند،باخطرهايبيشتريازاينجهتروبهروهستند.
فصل ششم: جمعیت و فرزندآوری
جمعیت
تعریف جمعیت: جمعیت تجمعی از افراد انسانی است که در منطقهای معین (مانند روستا، شهرو...) به طور مستمر و معمولاً به شکل مجموعهای از خانوارها زندگی میکنند و پایگاه سیاسی ، شرایط ملی و قومی واحدی دارند.
انواع جمعیت:
1. جمعیت اصلی: جمعیت کل جامعه یا کشور را جمعیت اصلی می نامند. 2. جمعیت(فرعی): انواعی از جمعیت که نسبت به جمعیت کل جامعه یا کشور کوچکتر و محدودترند.
تقسیم بندی های دیگرجمعیتها:
الف: تقسیم بندی براساس قلمرو زندگی جمعیت:
1- جمعیت مقیم(قانونی):تمام کسانی را شامل است که تابعیت کشوری را دارند و یا اهل منطقه ای هستند صرف نظر از اینکه هنگام سرشماری در محل حضور داشته باشند یا نداشته باشند.
2- جمعیت واقعی(حاضر یا سرشماری شده):صرفا کسانی را شامل است که در هنگام سرشماری در محل حضور داشته باشند و مورد شمارش قرار بگیرند.
ب: تقسیم بندی بر اساس جابجایی های جمعیتی: 1. جمعیت باز:جمعیتی که در افزایش یا کاهش آن علاوه بر موالید و مرگ و میر مهاجرت (درون کوچی و برون کوچی) نیز تاثیر دارد. 2. جمعیت بسته:جمعیتی که در افزایش یا کاهش آن مهاجرت نقشی ندارد. و تغییرات آن فقط از اختلاف زاد و ولد و مرگ و میر ناشی میشود.
تعریف جمعیت شناسی(Demography): جمعیت شناسی یکی از رشته های علوم اجتماعی است که مطالعه ساختار جمعیتی در ابعاد مختلف توصیف و تحلیل آماری بررسی حرکات جمعیتی روابط متقابل ما بین پدیده های جمعیتی از جنبه های اقتصادی، اجتماعی و زیستی همگی در چار چوب آن بررسی میگردد.
مهم ترین مباحث جمعیت شناسی عبارتند از:
الف. حجم جمعیت ب. توزیع جمعیت ج. حرکات جمعیت
نسبت جنسی(Sex Ratio): تعریف عبارتست از تعداد مردان در مقابل 100 نفر زن.
سن: یعنی تعداد سالهایی که از طول زندگی یک شخص میگذرد. در مطالعات دموگرافی سن را به دو نوع تقسیم میکنند:
1. سن درست:سنی که در یک لحظه مصداق می یابد. مثلاً شخصی که از تولدش درست پنج سال گذشته است سن او در آن لحظه 5 سال درست. هر شخصی در طول سال فقط یک روز در سن درست قرار دارد.
2. سن مداوم:تمام لحظاتی که بین دو سن درست قرار دارد سن مداوم نامیده می شود مثلا کسی که بیشتر از 5 سال درست و کمتر از 6 سال درست دارد سن او 5 سال مداوم است. هر شخصی 364 روز از سال را در سن مداوم قرار دارد.
مطالعه جمعیت از دو راه انجام میگیرد:
الف.سرشماری و آمارگیری نمونهای که نشان دهنده وضع جمعیت در یک زمان معین است. اولین سر شماری عمومی کشور در ایران در سال 1335 شمسی انجام گرفت و پس از آن به طور مرتب هر10سال یکبار تکرار شد و در حال حاضر از سال 1385 به بعد 5 سال یکبار سرشماری صورت میگیرد که اولین آن در سال 1390 صورت گرفت .
ب. دفاتر ثبت احوال که اطلاعاتی در باره حرکات جمعیت فراهم میکند.
نسبت وابستگی: در گروههای بزرگ سنی جمعیت واقع در سنین 0- 15و 65 سال به بالا را جمعیت غیر واقع در سن فعالیت (غیرفعال) و جمعیت 15- 64 ساله را جمعیت واقع در سن فعالیت(فعال) مینامند. خارج قسمت تعداد جمعیت غیر واقع در سن فعالیت و بر جمعیت واقع در سن فعالیت را نسبت وابستگی مینامند.
هرم های سنی جمعیتی: یکی از طرق نشان دادن ساختار سنی جمعیت هرم سنی است. به عبارت دیگر برای نشان دادن ساختمان سنی جمعیت در یک لحظه معین از نموداری استفاده میشود که هرم سنی نامیده میشود که در آن فراوانی افراد در هر یک از سنین یا گروههای سنی به صورت سطح(هیستوگرام) نمایش داده میشود. هرم سنی از دو محور عمود بر هم تشکیل میگردد که محور عمودی برای سن و محور افقی برای تعداد نفرات به کار میرود معمولاً قسمت راست هرم به زنان و قسمت چپ هرم به مردان اختصاص دارد.
توزیع جغرافیایی جمعیت: چگونگی توزیع جمعیت بر روی زمین را توزیع جغرافیایی جمعیت مینامند. جمعیت هر کشور در تمامی سطح آن به صورتی نامتعادل پخش و توزیع شده است برای سنجش این توزیع ها و تفاوت ها و تغییرات ناحیهای آن میزان تراکم جمعیت و میزانهای شهرنشینی، روستا نشینی و کوچ نشینی را محاسبه و بررسی میکنند.
تراکم جمعیت: تراکم جمعیت شاخصی است که رابطه بین وسعت منطقه و تعداد جمعیت را معین میکند و آن را میتوان به چند نوع محاسبه کرد تراکم حسابی، تراکم زیستی، تراکم اقتصادی و...
وقایع دموگرافیک:. 1. زاد و ولد 2. ازدواج 3.طلاق 4. مرگ و میر(وقایع اربعه) 5. مهاجرت
امید به زندگی(Life Expectancy): به میزان متوسط عمر که برای هر نوزاد تازه متولد شده پیش بینی میگردد، امید به زندگی در هنگام تولد اطلاق میشود. که از مهمترین شاخصهای بهداشتی، زیستی می باشد. درایران امید به زندگی در سال 1357 : 59 سال ودر سال 1382 : 70 سال بود ه است.
تنظیم خانواده
اصطلاح تنظیم خانواده در مفهوم کنترل موالید نیست، بلکه براساس اعلام کمیته بهداشت جهانی، تنظیم خانواده شامل موارد زیرنیز می شود: 1.فاصلهگذاری مناسب و محدود کردن موالید. 2.آموزش فرزندداری. 3.آموزش رابطه زن و شوهر. 4. مشاوره ژنتیکی. 5.آمادهسازی زن و شوهر برای زایمان، 6.آموزش اصول تغذیه. 7.آموزش پیشگیری از بارداری و ....
روشهای پیشگیری از بارداری: روشهای پیشگیری را باتوجه به روشهای مختص زنان و مردان به دو روش مردانه و زنانه تقسیم میکنند.
بطور کلی روشهای پیشگیری از بارداری را به 4 گروه اصلی تقسیمبندی میکنند:
1.روشهای طبیعی: مثل: انقطاع.
2.روشهای مکانیکی: مثل: IDU ، استفاده از کاندوم.
3.روشهای جراحی: مثل: وازکتومی(مردان) ، توپکتومی (خانمها).
4.روشهای طبی: مانند: استفاده از قرص.
مطالعات در ایران نشانمیدهد بیش از هر روش دیگر در ایران از قرص برای پیشگیری از بارداری استفاده میشود؛ استفاده از قرص دارای مزایا ، معایب و عوارض زیر است:
الف) مزایا: اثر بخشی بالا (نزدیک به 100%). برگشت پذیری سریع باروری پس از قطع مصرف آن. منظم شدن، کاهش درد و خونریزیهای عادت ماهانه. کاهش بروز کیستهای تخمدانان، همچنین کاهش بروز بیماریهای خوشخیم و بدخیم پستانها، رحم، تخمدانها و غیره.
ب ) معایب: نامناسب بودن برای افراد فراموشکار. نیاز به تهیه آن در هر دوره قاعدگی.
ج ) عوارض:افزایش وزن. لکهبینی (زنان) و خونریزی بین قاعدگی. حساسیت پستانها. سردردهای خفیف. تهوع. افزایش افسردگی. استفاده از روشهای جایگزین:
توصیه شده است که برای کاهش برقراری روابط جنسی، از روشهای جایگزین دیگری نیزاستفاده شود؛ مانند دست دادن، لمس کردن یکدیگر، بوسیدن، رقصیدن، رفتن به سینما و غیره... استفاده شود. فرزند پروری
مقدمه: خانواده از دو رکن اساسی پدر و مادر تشکیل میشود ولی بعداً رکن و یا ارکان دیگری(فرزندان) به آن افزوده میشود، درست است که خانواده برمنای تفاهم و رضایت تشکیل میشود امّا بعداً مشکلات و ناسازگاریهایی بروز میکند به نحوی که امروزه بیشتر والدین گلایهمنداند که فرزندانشان حرف شنوی ندارند. معمولاً والدین عکس العملهایی مشابه عکسالعملهای زیر نشان میدهند.
- کتککاری. داد و فریاد. کشمکش. تحقیر. غیره ….
چرا فرزندان به حرف والدین گوش نمیدهند؟ زیرا : آنها در مواردی در خانوادههای نابسامان پرورده شدهاند. ویژگیهای خانوادههای نابسامان عبارتند از: عدم نظم و ترتیب خاص؛ عدم قوانین مشخص و معین؛ عادی بودن دعوا و درگیری در خانواده؛ حاکمیت ارتباطات ناسالم والدین (مثلاً تهدید)؛ درگیری و غیره. عدم تناسب بین وظایف واگذار شده به فرزندان با تواناییهای آنها؛ مثلاً سپردن کارهای بزرگ به فرزندانیکه درحدآن نیستند، این امر باعث میگردد آنها به تکالیف خود عمل نکنند و به این روش عادت کنند؛ حرف شنوی نیز که یک نوع تکلیف است از آن نیز سر باززنند. تحکم و تندی والدین در زمان واگذاری تکلیف؛ زیرا واگذاری تکلیف بههمراه زور زمینهرا برای مقاومت و نافرمانی فراهم میکند. تقویت نکردن فرمانبری؛ مثلاً عدم تشکروتشویق که باعث عدم رغبتبه فرمانبری میشود. کمالطلبی یا وسواس بودن والدین؛ یعنی عدم تأکید به انجام تکلیف بصورت کامل.
شیوههای فرزندپروری
1. والدین مستبد و دیکتاتور: مهمترین خصوصیات والدین مستبد و دیکتاتور عبارتاست از اینکه فرزندان بایستی بدون دلیل ازآنها اطاعت کنند، آنان برای دستوراتیکه صادر میکنند دلیل نمیآورند، آنها برای عقاید دیگران و فرزندانشان ارزش قایل نمیشوند؛ با فرزندان خود گرم و صمیمی نیستند و خودرا حاکم بر اعمال و رفتار دیگران میدانند.
2. والدین سهلگیر:والدینیکه فرزندان خودرا کنترل نمیکنند و به آنان آزادی بیحد و حساب میدهند؛ خصوصیات این دسته از والدین عبارتاست از: آزادی مطلق. حاکمیت نوعی بینظمی و تزلزل در خانواده. عدم توقع رفتار عاقلانه از فرزندان. بینظمی در تنبیه و تشویق و غیره.
3. والدین مقتدر و منطقی:والدینیکه با فرزندانشان رابطه گرم و صمیمی دارند ولی درعین حال آنهارا بهصورت منطقی کنترل میکنند و انتظار رفتار عاقلانه نیز از فرزندان خود دارند. برخی از خصوصیات این دسته از والدین عبارتاست از:احترام به تمام اعضای خانواده. استفاده از روشهای عقلانی در کلیه شئونات خانواده. داشتن رابطه گرم و صمیمانه با فرزندان. همکاری تمام اعضای خانواده با یکدیگر. ارائه دلایل منطقی و قانع کننده برای دستورات.
راهکارها و راهبردهای مؤثر بر حرف شنوی فرزندان از والدین:عدم عصبانیت، درصورت عصبانیت میتوان با استفاده از روشهای مختلف آنرا کاهش داد؛ مثلاً : ذکر گفتن، شماره اعداد (از 1 تا 10)، قدم زدن، نفس عمیق کشیدن و … 2. برخورد مثبت : مثلا راهنمایی کردن، گفتن آفرین، تشویق و … 3. رفتار نرم : مثلا برخورد همراه با تبسم و مهربانی. پیشنهاد انتخابهای دیگر : مثلاً الآن وقت خوابیدن است، بعداً صحبت میکنیم.4. رعایت بیطرفی و غیره.
روابطبيناعضاء
روابطوالدينباكودكان
1.محبتبهكودك:ارضايايننيازدركودك،آرامشرواني،امنيتخاطر،اعتمادبهنفس،اعتمادبهوالدينوحتيسلامتجسمياورادرپيداردوارضانشدنآنهمبهفروپاشيآرامشرواني،
بياعتماديبهخودوديگرانواحساسعجزوحقارت،بيماريهايجسميوروانيگوناگونوانحرافهاياجتماعيبسياريخواهدانجاميد.
2. بازيباكودك:بازي،نيازطبيعيكودكاستوبدونآن،كودكرشدسالمينخواهدداشت.دربارهبازيكودكانبايدبهچندنكتهتوجهكرد:
-والدينبايددربازيكودكانشركتكنندوباآنهاهمبازيشوند.
- والدينبكوشندخودراتاحدكودكپايينبياورندودرواقعباكودك،كودكيكنند،نهاينكههموارهچهرههدايتورهبريبهخودبگيرند.
-والديننبايدكودكانرابهزور،ازپرداختنبهبازيهاييكهبهآنعلاقهدارند،بازدارند.برايتغييربازيآنهاازنوعيبهنوعيديگر،بايدبهگونهايرفتاركردكهآنهابارضايتخود،بازيراتغييردهند.
3. سلامكردن:يكيازراههايشخصيتدادنبهكودك،سلامكردنبهاوست. كودكيكهبهاوسلامكنندوبدينوسيلهبهاواحترامگذارند،لياقتو شايستگيخودرانزدديگرانباورواحساسخودارزشمنديميكند.
4. وفايبهعهد:وعدهدادن،ازراههايخوبياستكهوالدينميتوانندبرايتشويقكودكانخودبرگزينند.وليمسئلهبسيارمهمآناستكهكودك توقعداردوالدينبهوعدهخودعملكنند. اگروالدينبهوعدهخودعملنكنند،اعتمادكودكراازدستميدهندواوديگرتوجهيبهآناننميكند.
5.تأمينامنيت:فرزندانبايددرابرازآنچهدردروندارندوبروزاستعدادهاوخلاقيتخود،احساسترسونگرانينكنند؛زيرااحساسترسوناامنيدر كودك،جرئت،جسارتوخلاقيتراازاوسلبميكندياترسونگرانيازبازخواستوانتقادوالدينومربيانباعثميشودكهكودكخلاقيتيازخود نشانندهدوهموارهاحساساتوعواطفخودراسركوبكند،وسببعوارضونابسامانيهايروانيميشود.
روابطوالدينبانوجوانان
1.ايجاداعتمادبهنفس:دلگرمي،بهفرزندانتانكمكميكندتاخودوتواناييهايخودراباوركنند. براياينكهفرزندتانرابرايدستيابيبهعزت نفسياريكنيد،شايدلازمباشدالگوهايرفتاريخودوچگونگيبرقراريارتباطبااوراتغييردهيد. بهجايتمركزبراشتباههاينوجوانتان،برآنچهانجام دادهوموردپذيرششماست،تكيهكنيد. اينكار،شماراوادارميكندتابهراههايمثبتمتوسلشويد.
2.توجهبهاستقلالطلبي:براياينكهنوجوانتجربياتموفقيدرزمينهاستقلالنسبيبهدستآورد،تمهيداتيرابايدبهكاربست . تمهيداتي مانند: الف.والديننبايدفرزندانرازيادبهخودشانوابستهكنندتازمينهجداسازيتدريجيازخانواده،بهسهولتوآراميفراهمشود. ب.والدينباپذيرشواحترامبهاستقلالنسبينوجوان،اينمرحلهرابراياورضايتبخشوپذيرفتنيميكنند.
3.راهنماييبهموقعوتوجهبهمسائلجنسي:هنگاميكهفرزندانبهآستانهبلوغميرسندوانگيزهجنسيدرآنهاتاحديبيدارميشود،بايدبا راهنماييهايبهموقع،آنهاراازنشانههايبلوغوعوارضآنآگاهكنيمتانخستازاضطرابونگرانيكهبهطورمعمولدراينهنگامبرايآنهاپيشمي آيد،نجاتيابندوآنرامسئلهايطبيعيبدانندكهبرايهمهرويميدهد. دوماينكهازمراجعهبهدوستانياخواندنكتابهاييكهمعمولاًزيانهاي گوناگوندرپيدارد،بينيازشوند.
4.حساسيتدربرابردوستاننوجوان:نوجوانانبيشازحدبهدوستانشاناعتماددارندوبانوعيسادهانديشيواطمينانكامل،بارفقاومعاشران خودمرتبطميشوند. بايدگفتاينسرآغازوزنگخطريبرايبهانحرافكشيدهشدنآنهابهشمارميآيد.
۵. آمادهسازیشرايطرشدروحیوفکری: محرومماندنازرشدوپرورشجنبههايروحيوفكري،آدميراتاحدكودنيوحماقتوحيات حيوانيتنزلميدهد. ازعللمهمگرفتاريفردوجامعه،توجهنكردنبهاينجنبهازمسائلاست.
روابطوالدينباجوانان
1. تكريممنزلتوشخصيتدهي: واگذاريمسئوليتبهجوان،احترامگذاشتنبهشخصيتاووبااهميتدانستناودرحضوراعضايخانواده،بستگان ودوستانوفراهمكردنآزاديمعقولبراياو،ازشيوههايياستكهاحساسدارابودنپايگاهوموقعيتاجتماعيرادرجوانبرميانگيزاندوديگرنيازي
نخواهدداشتتاكمبودشخصيتخودراباخزيدنبهدرونخودياپيوستنبهباندهايفاسدوتبهكاريابارفتارانحرافيوهنجارشكنجبرانكند.
2. پذيرش:ازنيازهايمهمجوانايناستكهمقبولخانوادهوموردپذيرشوالدينباشدواحساسكندكهدرميانخانوادهاشموقعيتيمطلوبو
پذيرفتنيدارد.
3. تبادلعاطفي: ازاشتباههايشايعوالدينايناستكهتبادلعاطفيراتنهادردورانكودكيوحداكثرنوجواني،ضروريميدانندودورهجوانيرابي
نيازازآنبهشمارميآورند.تنهاتفاوتمهم،تغييروتبدلجلوهمحبتاست؛يعنيعواطفبهشكلمتفاوتيدرهردورهاززندگي،ظاهرميشوند.
4. مشورت:مشورتبافرزندانسببميشودكهآناندربارهمسائلبينديشند،احساسمسئوليتكنند،باواقعياتزندگيآشناشوندوخودرابرايحل
مسائلروزمرهخانوادهآمادهكنند.جوانمجبورميشوددربارهجنبههايگوناگونوچگونگيمسئلهايكهدربارهآنبااومشورتشدهفكركندوبرنامهاي
ارائهدهد.والدينبايدپيشنهادهايدرستونظرهايسودمندفرزندانرابپذيرندودرموردپيشنهادهاينادرستباملايمتودليلومنطق،اشتباههايآنهارا
مشخصكنند.
5. نظارتغيرمستقيم:نظارتهانسبتبهنوجوانانوجوانانبايدبيشترباشد،؛زيراخطرهايبيشتريدراينسنيندركمينآنهاست.آنچهدراين مرحلهبسيارمهماست،نوعوكيفيتمراقبتهاست.درايندورانمراقبتهابهتراستغيرمستقيمونامحسوسباشد. مراقبتمستقيموالدينبرجوانان ممكناستآنهارابرآشوباندودربرابرپدرومادرموضعگيريكننديابكوشندفعاليتهايخودراپنهانسازند .
6. زمينهسازيبرای ازدواج. 7. كمكبهانتخابشغلمناسبيازمينهسازيآن. 8.حساسيتدربارهدوستانوسرگرميها.
رفتارفرزندانباوالدين
1.احترامبهوالدين:اگرجوانانامروزوظيفهاحترامبهوالدينخودرارعايتكنندودرعمل،اينسنتالهيرادرجامعهحفظكنند،فرداخودشانمورد تكريمفرزندانخويشواقعميشوندوازايننعمتسعادتبخشبهرهمندميشوند.
2.اطاعتازوالدين.
3.احسانبهوالدين: الف.احسانمادي ب.احسانكلاميورفتاري
4. دورانپيريوالدين: درايندوران،دانستههايپيشينبهفراموشيسپردهوخواستههايانسانزيادميشود. اينجاستكهزندگيازيكسوبراي خودآنانمشكلميشودوازسويديگر،فرزندانكهمسئولنگهداريآنانند،مسئوليتتازهايپيداميكنندكهبايدبتوانندباصبروتحملازعهدهاين وظيفهبزرگبرآيند.
منابع و مآخذ
- انصاریان، حسین(1376)، نظام خانواده در اسلام، قم، انتشارات ام ابیها.
- باقرزاده(1384)، جمعیت و تنظیم خانواده،جزوه درسی.
- تقوی، نعمت الله(1388) مبانی جمعیت شناسی؛ تبریز، انتشارات آیدین.
- حلم سرشت، پریوش و دل پیشه، اسماعیل(1378) جمعیت و تنظیم خانواده؛ تهران، انتشارات چهر.
- رضی، طاهر، دانش خانواده و جمعیت، جزوه درسی.
- صفایی، حسین و امامی، حسن(1386)، مختصر حقوق خانواده، تهران، انتشارات میزان.
- محمودیان، حسین ؛ شرفی، محمد رضا و احمدی، احمد(1383)، دانش خانواده، تهران، انتشارات سمت.
- محمدی اشتهاری، محمد(1376)، ازدواج آسان و شیوه همسرداری، تهران، انتشارات نبوی.
- یزدانی، بتول، دانش خانواده و جمعیت، جزوه درسی.
